Америка тәтқиқат доклати: уйғурларниң ислам дөлитигә қатнишишини хитайниң сиясити кәлтүрүп чиқарған

Мухбиримиз әркин
2016-07-20
Share
xitay-herbiy-qoralliq-saqchi-charlash.jpg Хитай қораллиқ күчлириниң уйғурни алдиға селип, ойму-ой ахтуруш елип бериватқан көрүнүши. 2014-Йили 9-авғуст, ақсу.
AFP

Бу йилниң башлирида ислам дөлитидин қачқан бир ғазатчи ирақ вә сүрийәгә келип ислам дөлитигә қатнашқан 20 миң чәтәл ғазатчисиниң архипини ашкариливәткән. Униңда ислам дөлитидики чәтәллик ғазатчиларниң шәхсий учури тәпсилий хатириләнгән иди.

Америка "йеңи америка вәхпи" тәтқиқат орниниң тәтқиқатчиси нәйт розенблат, униң ичидики 2013‏, 2014‏-йиллирида ислам дөлитигә келип қатнашқан 4000 нәпәр ғазатчиниң архипини тәкшүрүп чиққан болуп, униңдики 114 нәпәр уйғурниң әһвали розенблатниң диққитини тартқан. У, ‏20‏- июл елан қилған тәтқиқат доклатида, бу 114 нәпәр уйғурниң әһвали һәққидә тохталған.

Розенблат доклатида, бу 114 нәпәр уйғурниң келип чиқиши, саяһәт тарихи, маарип сәвийәси, бурунқи хизмити, кәспий, ғазат тәҗрибиси, ислам дөлитигә қатнишиштики муддиаси қатарлиқ шәхси учурлирини тәпсилий тәкшүрүп чиқип, уларниң "намрат, һүнәр-кәсипсиз, маарип тәрбийәси көрмигән, оттура һал кәспий сәвийәси қурулуш ишчилиқиға ярайдиғанлиқи" ни илгири сүргән.

Нәйт розенблат чаршәнбә күни "йеңи америка вәхпи" дә доклат елан қилиш мунасивити билән өткүзүлгән муһакимә йиғинида, ислам дөлитидики уйғурларниң иҗтимаий қурулмисидики алаһидиликләрни көрситип өтти.

Нәйт розенблат мундақ дәйду: " шинҗаңдин барған ғазатчиларниң қурулмисидин, уларниң наһайити намрат җамаәт икәнлики, наһайити чоң аилиләрдин тәшкил тапқанлиқи, маарип тәрбийәси наһайити төвәнлики, 114 кишиниң ичидә бирму алий мәктәп оқуған кишиниң йоқлуқи чиқип туриду. Уларниң кәспий асаси наһайити аҗиз болуп, оттура һал кәспий сәвийәси қурулуш ишчилиқиға ярайду.

Әмма, пакитлар йәнә диққәт қиларлиқ шу нуқтини көрситип туриду, чүнки ислам дөлитиниң территорийәси уларға наһайити йирақ. Ислам дөлитиниң нопус җәдвилидә, сизниң қайси дөләтләргә барғанлиқиңиз соралған. Униң диққәт билән қарисиңиз, шинҗаңдин барған ғазатчиларниң һечбири бурун хитайдин айрилип бақмиған. Улар алди билән хитайниң әтрапидики малайшия, сингапорға охшаш дөләтләргә барған. Шинҗаңдин барған һәр бир ғазатчи үчүн түркийә билән сүрийә уларниң һаятиға сәпәр қилған әң йирақ мусапә."

Доклатта қәйт қилишичә, ислам дөлитидики уйғур ғазатчилириниң яш пәрқи наһайити чоң болуп, уларниң әң кичики 10 яшларда, әң чоңи 80 яшларда икән. Нәйт розенблат, бу сәпәрниң иқтисади, психологийилик тәсири вә башқа амилларни нәзәрдә тутқанда, уйғурлар бу йолға аилә тавабиати билән ислам дөлитидә мәңгүлүк олтурақлишип қелиш үчүн чиққан, дәп көрсәтти.

Нәйт розенблат мундақ деди: " наһайити диққәт қиларлиқ нуқта, шинҗаңдин барған 70-75 % ғазатчи мосул ишғал қилинғандин кейин барған. Бу, мәндә шу пикирни пәйда қилди, улар ислам дөлити муқим бир дөләт дегән қараш билән өзи халимиған дөләтни ташлап, у йәргә барған.

Бу наһайити диққәт қиларлиқ бир нуқта. Бу йәрдики тәкитләйдиған нәрсә, нуқтини йәрликкә мәркәзләштүрүш. Әгәр диққитимизни йәрликкә қаратсақ, биз мәсилигә асан диагноз қоялаймиз, дәп қараймән. Қаримаққа чәтәллик ғазатчилар һәммә йәрдин келиватқандәк қилсиму, әмма диққәтни йәрликкә мәркәзләштүрсәк, биз буниңға сәвәб болуватқан ачқучлуқ амилни тапалаймиз."

"йеңи америка вәхпи" ниң доклатида қәйт қилишичә,, хитай һөкүмити зораванлиқ вәқәлирини уйғур мусулманлириға артсиму, әмма униң сақал қоюш, роза тутуш қатарлиқ мусулманларниң нормал диний ибадәтлирини "исламий радикаллиқ" ниң символи дәп чәклиши яки қаттиқ контрол қилиши уйғур мусулманлирини хитайни ташлап, уларға қучақ ачидиған йәр издәшкә мәҗбур қилған.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси, вәзийәт анализчиси илшат һәсән әпәнди, бу доклат бир қисим уйғурлар хитайниң қаттиқ диний бастурушида ислам дөлитигә барғанлиқидәк реаллиқни испатлап бәрди деди.

Илшат һәсән: "хитайниң сиясити буниңға асаси тәсир көрсәткүчи, десәк болиду. Чүнки, уйғурлар өзигә бир чиқиш йоли, бир макан, әркин яшаш муһити издәш үчүн өзигә йеқинрақ нәрсә издәйду. Охшаш тилда сөзләйдиған яки охшаш етиқадтики муһитни издәйду. Бу инсанларниң тәбиий миҗәзи. Шуңа бәзи уйғурлар хитайниң мушу зулум сиясити астида, өзиниң земинида әркин нәпәс алалмиғачқа, өзиниң етиқадини әркин ипадилийәлмигәчкә, мушундақ бир муһитни издигән.

Издиниш җәрянида хәқләр ислам дөлитикән десә, бәлким биз мусулманларға дастанидур, дәп шу йәргә барди. Бу тәтқиқатниң нәтиҗисиму шуни йәнә бир қетим испатлиди" деди.

Илшат һәсән йәнә, уйғурларниң маарип тәрбийәси төвән, һүнәр кәсипсиз әһвалға чүшүп қелишиға хитай маарип сиясити сәвәб болғанлиқини илгири сүрди. У, ислам дөлитигә панаһ тартип барған уйғурларни "хитай маарип сияситиниң зиянкәшликигә учриғанлар" деди.

Илшат һәсән: " хитай мәйли тил алмаштуруш, мәйли йезиқ алмаштуруш дегәндәк баһаниләр билән бизниң системилиқ маарип тәрәққиятимизға һеч йол қоймиди. Иккинчидин, уйғурниң деһқанлири намратлиққа қарап маңди. Бундақ әһвал астида уйғур җәмийитиниң әң чәт- чөрилиридә қелип қалған деһқанлиримиз, қишлақтики чарвичилиримиз буниң әң еғир зәрбисигә учриған, һазирқи заманиви мәдәнийәттин әң йирақ қалғанлар. Шуңа, буларниң туйғуси, етиқади наһайити аддий. Немә үчүн дегәндә, хитай компартийәсиниң калла ююшиниң тәсиридә, шәхси тәпәккур қилиш иқтидаридин қалған хәлқ. Бундақ хәлқни қандақ голлиса шу тәрәпкә маңиду" дәп көрсәтти.

Хитай һөкүмити илгири изчил уйғур райони вә хитай өлкилиридә йүз бәргән уйғурларға четишлиқ зораванлиқ вәқәлирини " диний радикаллиқ" вә чәтәл "террорлуқ гуруһлири" ға бағлап кәлгән.

Әмма уйғур паалийәтчиләр, бу вәқәләрни хитайниң иқтисади тәңпуңсизлиқ, диний, сиясий, мәдәнийәт җәһәттики қаттиқ қол сиясити пәйда қиливатқанлиқини агаһландуруп, буниң бәзи уйғурларни радикал гуруһларға қатнишишқа мәҗбурлаватқанлиқини агаһландуруп кәлгән иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт