Shi jingpingning 19-qurultaydin kéyinki milletler siyasitide qandaq özgirishler yüz bérishi mumkin (2)

Muxbirimiz méhriban
2017-10-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Kocha charlawatqan xitay saqchilar. 2014-Yili 22-may, ürümchi.
Kocha charlawatqan xitay saqchilar. 2014-Yili 22-may, ürümchi.
AP/Andy Wong

Nöwette xelq'ara taratqular bilen weziyet analizchiliri xitay kompartiyesining 19-qurultiyidin kéyin shi jingping xitayni qaysi yönilishke bashlap mangidighanliqi, bolupmu xitay hökümitining Uyghur, tibet qatarliq xitay bolmighan milletlerge qaratqan siyasitide qandaq özgirishlerning yüz béridighanliqi qiziq munazire témisi bolmaqta.

Xitay kompartiyisining 19-qurultiyi xitayning ichki qismidila emes, belki xelq'aradimu zor diqqet qozghawatqanliqi melum. Bolupmu nöwette muqimliqni qoghdash namida Uyghur diyarida yürgüzülüwatqan qattiq qolluq basturush siyasitining 19-qurultaydin kéyin yumshash éhtimalliqining bar-yoqluqi chet'ellerdiki weziyet analizchiliri bilen közetküchilerning diqqet nuqtisida turmaqta.

"Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping ependining qarishiche, shi jingping textke chiqqan aldinqi besh yilda barliq wasitilerni qollinip, hakimiyetni öz qoligha merkezleshtürüshke urunup kelgen. Shunga shi jingpingning 19-qurultaydin kéyin xitayni démokratiyige emes, belki téximu mustebitlikke we hakimmutleq tüzümge bashlaydighanliqi mumkinken.

Xu ping mundaq dédi: "Méningche, hazirqi ehwalda yenila shi jinpingge ümid baghlap, uni xitayda démokratik tüzüm ornitidu dep qarash héchqandaq asasqa ige emes. Chünki u hökümranliq yürgüzgen 5 yildin buyanqi siyasiy weziyet buni éniq ispatlidi. Shi jingping hakimiyet yürgüzgen ötken 5 yilda uning otturigha qoyghan ghayisi bilen démokratik tüzüm otturisida héchqandaq baghlinishning barliqini hés qilmiduq. Köz aldimizdiki ré'alliqtin shi jingping hakimiyet yürgüzgen mezgilde xitaydiki hakimmutleqliqning ilgirikidinmu kücheygenliki ispatlandi."

Xu ping ependi yene nöwette Uyghur aptonom rayonining xitayda mustebitlik we hakimmutleqliq eng qattiq ijra qiliniwatqan rayon ikenlikini tekitlidi. U, Uyghur diyaridiki weziyetning maw zédong dewrige oxshaydighanliqini we bu xil yuqiri bésimliq siyasiy basturushning 19-qurultaydin kéyinmu dawamlishidighanliqini bildürdi.

Xu ping mundaq dédi: "Körüwatqan emeliyetler Uyghurlargha qaritilghan kontrolluqning barghanche küchiyidighanliqini körsitiwatidu. Chünki shi jingping dewride uning hakimmutleqliq tüzümi qol astidiki emeldarlar arqiliq qatlammu-qatlam emeliyleshtürülüwatidu. Méningche nöwette Uyghur we tibet rayonida yürgüzülüwatqan qattiq qolluq bashqurush tüzümide yumshash weziyiti bolmaydu. Biz bilidighan maw zédong dewridimu hökümetning herqandaq siyasitige qarshiliq bildürüshke bolmaytti. U chaghlarda shinjang we shizangdiki yerlik emeldarlar merkezge sadaqitini bildürüsh üchün bu rayonlarda siyasetni téximu qattiq ijra qilatti. Hazirqi ehwalmu shundaq. Shinjanggha oxshash alahide jaylarda chén chüen'godek hoquq temesi küchlük emeldarlar öz sadaqitini ipadilep téximu yuqiri emelge érishish üchün bu jaylarda xitay ölkiliridin perqliq halda téximu radikallashqan qattiq qol siyaset yürgüzüshi muqerrer."

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi perhat muhemmidi we amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependiler ziyaritimizni qobul qilip, xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan nöwettiki siyasiti we 19-qurultaydin kéyinki Uyghur weziyiti heqqide öz tehlillirini ortaqlashti.

Perhat muhemmidi özining nöwettiki xitay siyasitini we ularning Uyghur diyarida barghanche küchiyiwatqan basturush siyasitini yéqindin közitip kéliwatqanliqini bildürüp, xitay re'isi shi jinpingning xitay kompartiyisining ichki qismidiki özige qarshi turghuchi guruhlarni bir terep qilip, xitayda hakimmutleqliq tüzüm ornitishni meqset qiliwatqanliqini ilgiri sürdi. U, shi jingpingning eng ensireydighini Uyghur we tibet qatarliq jaylarda yüz bérish éhtimali bolghan muqimsizliq amilliri ikenlikini tekitlep, 19-qurultaydin kéyinmu bu xil yuqiri bésimliq siyasetning dawamlishidighanliqini bildürdi.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependining qarishiche, xitayning 19-qurultiyidin kéyin Uyghur we tibetlerge qaritilghan qattiq basturush siyasitining özgermeslikige birinchidin, xitay hökümitining öz hakimiyitini mustehkemlesh üchün iqtisadiy tereqqiyatta Uyghur rayonining muqimliqini saqlashqa éhtiyaji barliqi, ikkinchidin, Uyghurlardiki barghanche küchiyiwatqan qarshiliq keypiyatidin ensiresh amili seweb bolidiken.

Élshat ependi yene nöwette Uyghur diyari we chet'ellerde yashawatqan Uyghurlar arisida tarqalghan xitayning 19-qurultiyidin kéyin, "Uyghur rayoni weziyitide bir'az yumshash éhtimalliqi bolushi mumkin," dégen qarashqa reddiye berdi. U, xitayning Uyghur rayonida yürgüzüwatqan qattiq siyasitide mahiyette yumshash éhtimalining yoqluqini, emma xitayning bu xil qattiq basturushi eksiche ünüm bérip, rayonda bezi kütülmigen özgirishlerning yüz bérish éhtimalining barliqini ilgiri sürdi.

Toluq bet