Уйғур сиясий мулаһизичиләр: хитай, уйғурларни кимликини йоқитиш бәдилигә «җуңгони тонуш» қа мәҗбурлимақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2013-12-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тйәнәнмен қовуқиниң ришаткисиға соқулған аптомобилниң көйүватқан көрүнүши. 2013-Йили 28-өктәбир, бейҗиң.
Тйәнәнмен қовуқиниң ришаткисиға соқулған аптомобилниң көйүватқан көрүнүши. 2013-Йили 28-өктәбир, бейҗиң.
EyePress

Йеңи бир йилниң башлиниш һарписида, 2014-йилида хитайниң ички-ташқи вәзийитигә тәсир көрситидиған амиллар һәққидә хитай ичи вә сиртидики тор бәтләрдә түрлүк темиларда муназириләр давам қилмақта.

Хитай шинхуа торида 18-декабир башланған «җаһан муназириси» хәлқаралиқ муһакимә йиғинида, хитайниң ғәрбий қисминиң бихәтәрлик истратегийисиму алаһидә муһакимә қилинди, хитай иҗтимаий пәнләр академийисиниң истратегийә тәтқиқатчиси йе хәйлинниң йиғинда «пул һәргизму шинҗаң мәсилисини һәл қилалмайду», «әгәр бир дөләт миллий сияситидә көп хиллишишнила сөзләп, ортақлиқ сөзләнмисә һамини мәсилә көрүлиду...» Дәп оттуриға қоюши, уйғурларда алаһидә диққәт вә ғулғула қозғиди, америкидики уйғур сиясий мулаһизичиләрдин илшат һәсән вә мәмәт тохти әпәндиләрму бу нуқтида өзлириниң көз қарашлирини баян қилди вә хитай уйғурларға қаратқан бесим сиясити бу йосунда давам қилса, келәр йилиниң хитай үчүн техиму тинчсиз бир йил болидиғанлиқи һәққидә мулаһизилирини оттуриға қойди.

Америкиниң 2014-йили 4-айда афғанистандин барлиқ әскәрлирини чекиндүрүп чиқидиғанлиқи елан қилинғандин башлап, буниң хитай вәзийитигә көрситидиған тәсири диққәт тартқан нуқтиниң бири болуп кәлмәктә. Хитай вә әтраптики дөләтләр, болупму шәрқий шимали асия вәзийити, деңиз тоқунуши, япон билән болған сенкаку арал мәсилиси, филиппин мәсилиси қатарлиқлар вә хитайниң ғәрбиниң йәни уйғур дияриниң вәзийити мәсилилири хитайниң бихәтәрлик истратегийәсидә әндишигә селиватқан нуқтилардур.

Болупму 2013-йилидики уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлири һәтта бейҗиңда уйғурларниң 28-өктәбир тйәнәнмин равиқиға һуҗум қилиш вәқәсиниң йүз бериши вә мушу айниң 15 и қәшқәр кона шәһәрдә йүз бәргән вәқәләр һәммиси, хитайниң 2014-йилидики бихәтәрлик вәзийитигә нисбәтән әндишә қозғиғанлиқи мәлум.

18-Декабир шинхуа ториниң «җаһан муназириси» дә, 2014-йили афғанистан вәзийитидә өзгириш болғандин кейин, җуңгониң ғәрбигә нисбәтән қандақ тәсир елип келиду, биз буни дөләтниң бихәтәрлик нуқтисидин туруп ойлишимиз керәк. Әмәлийәттә 2014-йилидин кейин җуңгониң ғәрбиниң бихәтәрлики вәзийити техиму мурәккәплшиши мумкин дәп сөзини башлиған йе хәйлин, «пул һәргизму шинҗаң мәсилисини һәл қилалмайду» дегән қаришини оттуриға қойған.

Йе хәйлин, хитай иҗтимаий пәнләр академийисиниң хәлқара вәзийәт профессори болуп, униң қаришичә, пул шинҗаң мәсилисини тәлтөкүс һәл қилалмайду. У сөзидә мундақ оттуриға қойған «һазирқи мәсилә иқтисадий ярдәм арқилиқ шинҗаңниң ичкири өлкиләр билән болған тәрәққият пәрқини кичиклитиштин башқа йәнә иккинчи хил амал барму-йоқ? биз шу хил амални синап бақтуқму-йоқ? мана бу һалқилиқ мәсилә.»

Йе хәйлин мулаһизисиниң ахирида хитай һөкүмитиниң дәл бу һалқилиқ мәсилини қандақ һәл қилиш йоли тоғрисида тохталғанда, һөкүмәтниң салаһийәт тонуш җәһәттики селинмиси йетәрлик әмәс дәп көрситип «нөвәттә һөкүмәт миллий аптономийилик районларда көп хиллишишта чиң туруш, һәр хил мәдәнийәтләргә һөрмәт қилишни тәкитләйду, лекин җуңгони тонуш җәһәттә йетәрлик күч аҗраттуқму-йоқ? әгәр бир дөләтниң миллий сияситидә көп хиллишишнила сөзләп, ортақлиқ сөзләнмисә, һамини мәсилә көрүлиду» дегән.

Хитайниң шинхуа вә башқа учур васитилиридә йе хәйлинниң «пул һәргизму шинҗаң мәсилисини һәл қилалмайду» темисидики мулаһизилири елан қилинғандин кейин, хитай вә уйғурларниң ортақ диққитини тартти вә тәнқидий инкаслирини мәйданға кәлтүрди.

Соху торида инкас қайтурған бир хитай тор қолланғучиси «шинҗаң мәсилиси террор мәсилиси әмәс, пул билән һәл болидиған мәсилиму әмәс, дөләт өзиниң у җайда қоллиниливатқан бастуруш мәсилисидин сәвәб издигәндә андин шинҗаң мәсилиси һәл болиду..» Дәп инкас қайтурған.

Хитай блогида мәзкур мулаһизигә инкас қайтурған бирәйлән йәнә «шинҗаңлиқлар партлатмиса һәйран қалсақ болиду, у җайдики сиясәт һәммә җайдин пәрқлиқ, я әрзини сөзләшкә йол қоймиса, бир иш чиқип болғучә һәммә җайда уларни бастурса, партлатмай қандақ қилиду? миллий сиясәттики мәсилиләрни һәл қилиш керәк» дегән.

Чәтәлләрдики уйғур сиясий анализчилардин америкидики елшат һәсән әпәнди, йе хәйлинниң «пул һәргизму шинҗаң мәсилини һәл қилалмайду» дегән қаришиға қетилсиму, әмма униң шәрһилишиниң әмәлийәттин пүтүнләй йирақ,реал мәсилиләргә көз юмған һалда оттуриға қоюлған хата бир сәпсәтә икәнликини ечип көрсәтти.

Америкидики сиясий анализчи мәмәт тохти әпәнди болса, хитайниң ички-ташқи вәзийитидин қариғанда, 2014-йилидики сиясий вәзийитиниң техиму тиничсиз болидиғанлиқидин дерәк бериватқанлиқини оттуриға қойди вә йәнә, әгәр хитай мушундақ җиддий бир вәзийәттә уйғур ели вә уйғурларға қарита сияситидики хаталиқларға хатимә бәрмәй йәнила уйғурларни өз кимликини йоқитиш бәдилигә«җуңгони тонуш» қа мәҗбурлиғанда, уйғурларниң тохтимай елип бериватқан кимликини қоғдаш күришини йәниму кәскинләштүриду дәп агаһландурди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт