Xitay da'irilirining Uyghur bilen xitayning toylishishini ilgiri sürüsh nishani ishqa ashamdu?

Muxbirimiz gülchéhre
2017-02-21
Share
uyghur-xitay-toylishish.jpg Aynurgül bilen tyen changshingning toy murasimidin körünüsh.
Social Media

Xitay hökümet taratquliri Uyghur-xitay toylishish teshwiqat dolqunini yene kücheytmekte, yéqinda Uyghur élining jenubidiki melum bir jayida "Aynurgul bilen tyen changshing (qeyserjan)ning nikah toyigha mubarek bolsun" dep lozunka ésilghan bir toy murasimi heqqidiki xitay taratqulirining bir süretlik xewiri, chet'ellerdiki Uyghurlar qolliniwatqan ijtima'iy taratqulardimu kengri tarqaldi, shundaqla küchlük inkas peyda qildi. Xitay hökümiti teshwiqatlirida Uyghur-xitay otturisidiki bu xil az sanda körülidighan toylishish hadisisini perdazlap: "Wetenperwerlik, partiyeni söyüsh we ittipaqliq, muqimliqni ilgiri sürgenlikning belgisi" dep körsetmekte.

Chet'ellerdiki Uyghur ziyaliylar bolsa "Xitay hökümitining, Uyghurlarni mejburiy yat étiqad, yat din, yat bolghan medeniyetke téngish xahishining arqisida, Uyghur élini idare qilish we Uyghurlarni assimilyatsiye qilish siyasitidin bashqa, xitay nopusidiki er‏-ayal jinsi nisbet perqidiki zor tengpungsizliqni hel qilish gherizi bar" dep mulahize yürgüzmekte.

Xitaylar bilen toy qilghan az sanliq milletler ichide Uyghurlarning eng töwen nisbetni igileydighanliqi xitay hökümiti özining metbu'atliridimu étirap qilghan heqiqet. Yeni xitay da'iriliri bir qanche yil Uyghur élining jenubida mexsus Uyghurlar bilen xitaylarning toylishish nisbiti heqqide tekshürüsh élip bérip 2014-yili 2-séntebir, "Junggodiki milletler we dinlar" torida, shinjang ijtima'iy penler akadémiyisining mudiri li shawsha yazghan "Jenubiy shinjang yézilirida Uyghur bilen xenzuning nikahlinishni tekshürüshtin tehlil"namliq tekshürüsh doklatini élan qildi, uningda "Uyghurlar bilen xenzular shinjangdiki nopusi eng köp millet, ular aptonom rayonning sheher, yézilirida arilash olturaqlashqan bolsimu, biraq nöwette shinjangda Uyghur bilen xenzuning nikahlinish sani birqeder az, 2000-yili 5-qétimliq nopus tekshürüshke asaslan'ghanda, memlikitimizdiki 56 millet ichide Uyghurlarning bashqa millet bilen nikahlinish nisbiti eng tuwen bolup 1.05% Bolghan, buning ichide erler 0.996% Ni, ayallar 0.994% Ni igiligen" dep körsitilgen idi.

Hökümet yéqinqi ikki yilda, xitay, Uyghur toy qilghan bundaq a'ililerni milletler ittipaqliqidiki "Ülgilik a'ile" dep alahide teshwiq qilip kelmekte. Chet'ellerdiki Uyghur siyasiy analizchilar, chén chüen'go Uyghur aptonom rayonigha partkom sékrétari bolup kelgendin buyan atalmish "Qoshmaq tughqan siyasiti" ni küchep yolgha qoyup, rayondiki Uyghurlar bilen xitaylarning munasiwitini yumshitishqa, hetta ularni tughqanlashturup milliy we diniy perqlerni yoq qilishqa urunuwatqanliqini agahlandurmaqta. Ashkarilinishiche chén chüen'go tibette partkom sékrétarliq wezipisini atqurghanda xitaylar bilen tibetlerning toy qilishini ilgiri sürüsh toghrisida siyasetlerni kücheytip élip barghan we netije körgen iken. Közetküchiler, chén chüen'goning Uyghur élige kelgendin kéyin, tibette qollan'ghan bir qisim siyasetlirini Uyghur élidimu qollinishqa bashlighanliqini, bolupmu Uyghur élidiki milletlerning öz-ara qoshulup kétishini yaki millet halqighan toylishishni küchep teshebbus qiliwatqanliqini, hetta bu xil a'ililerni siyasiy we iqtisadiy jehettin righbetlendürüwatqanliqini ilgiri sürmekte. Ilgiri xewerlerde bayan qilinishiche, omumiy nopusning 90 pirsentini tibetlikler teshkil qilidighan tibet rayonida xitaylar bilen yerliklerning toylishish ishida belgilik ilgirilesh körülgen bolup, 2008-yilidiki 666 jüptin 2013-yiligha kelgende 4795 jüpke yükselgen iken.

Emma, Uyghurlar bilen xitaylarning toylishish mesilisige a'it éniq sanliq melumat yoq bolsimu, yéqinda bu heqte radiyomizgha uchur bergen bir Uyghur kadirning bildürüshiche, chén chüen'go bu yilning béshida diniy sahedikilerge ashqan yighinda "Uyghurlarning xitaylar bilen toy qilish nisbitining töwenlikidin intayin narazi ikenlikini ashkara ipadiligen hemde diniy sahedikilerdin buningdin kéyinki xizmetlerde ikki milletning toylishishini ilgiri sürüshni nuqtiliq xizmet qatarida tutushni tekitligen hetta meschitlerdiki wez we tilawetlermu bu heqtiki mezmunlarni öz ichige élishi kéreklikini buyrughan.

Buning aldida, xitay da'iriliri Uyghur bilen xitay toy qilghan a'ilini mukapatlash siyasitinimu ashkara yolgha qoyup, Uyghur rayonida milliy singishish derijisini yuqiri kötürüshni chaqiriq qilmaqta idi. 2014-Yili séntebirde cherchende yolgha qoyulghan bu siyaset del mushu chaqiriqning roshen ipadisi bolup, awstraliye grifis uniwérsitétining Uyghur mesililiri mutexessisi mixa'il klarkning "Hamiy" gézitige bayan qilishiche, cherchende yolgha qoyulghan "Milliylar bilen xenzular toylashqan a'ililerni mukapatlash" tedbiri bolsa, xitayning shinjang siyasitining bir sherhisidin ibaret bolup, xitay merkizi komitéti iqtisadiy tesir bilen siyasiy we milliy mesililerni yaxshilash, hel qilishqa ishenmekte iken.

Xitay da'irilirining Uyghurlar bilen xitaylarning toylishishini teshebbus qilidighan teshwiqatlirini kücheytishi, chet'ellerdiki Uyghur közetküchiler arisidimu belgilik inkas peyda qilmaqta. Bu heqte inkas qayturghan diniy ziyaliylardin, sherqiy türkistan yawropa birliki re'isi shundaqla dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitéti re'isi tuyghunjan alawudun hajim: "Uyghurlarning xitaylar bilen toylishishni xalash istiki yoq déyerlik, xitaylar bilen toylashqan Uyghurlarmu intayin kem uchraydu, chünki ikki millet arisidiki milliy, diniy, medeniy perqlerdin sirt, bu ikki milletning biri bésiwélin'ghan, yene biri uning zéminini bésiwalghan, uni barliq erkinlikidin mehrum qaldurghan millet., yeni bular bir-birini düshmen sanaydighan millettur. Shunga xitayning bu xil teshwiqatlirining küchi bolmaydu, qanche teshwiq qilghanséri Uyghurlarda qarshiliq we seskinish shunche küchiyidu" dep bildürdi.

"Jenubiy shinjang yézilirida Uyghur bilen xenzuning nikahlinishni tekshürüshtin tehlil" namliq tekshürüsh doklatidimu bu nuqta gewdilendürülgen bolup "Jem'iyet chong arqa körünüshning tesiride, milliy tonush yuqiri kötürülüp, milliy munasiwettiki jiddiychilik, Uyghur, xenzu arilash kentte eks etken. Shinjangda yéqinqi 20 yildin köprek waqittin buyan, Uyghur, xenzu ikki millet ezaliri munasiwet jeryanida, ikki milletning millet chek-chégrisi barghanséri éniqliship, öz millitige bolghan tonush barghanséri kücheygen, dinning Uyghurlarning ijtima'iy turmushidiki tesiri nahayiti chongqur bolghachqa, Uyghur bilen xenzuning nikahlinishidiki qiyinchiliqni ashuruwetken" dep körsitilgen.

Chet'ellerdiki Uyghurlarning munazire torliri we ijtima'iy alaqe, dostluq, munazire topluqliridimu Uyghur, xitay toylishish mesilisige qarita küchlük tenqidi inkaslar meydan'gha kéliwatqan bolup, muhajirettiki bezi Uyghurlarning xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan siyasetlirining kelgüsi netijiliridin endishe qiliwatqanliqimu melum.

Lékin bu heqtiki mulahizilerde, Uyghurlarda xitaylar bilen toylashqanlarni yeklesh, kemsitish xahishi intayin éghirliqi, Uyghurlarning tarixtin buyan xitayni dinsiz millet, tajawuzchi millet dep qarap, ular bilen toylishishni gunah hésablap kelgenliki, xitayning basturush siyasetlirining künsayin kücheytilishi bilen ikki millet arisidiki bu xil milliy ziddiyet we hangning chongqurlap bériwatqanliqi, shundaqla bundaq bir ré'alliq aldida, xitay teshwiqatlirining özi kütkinidek netije hasil qilalmaydighanliqi ilgiri sürülmekte.

Yéqinda féysbok qatarliq ijtima'iy alaqe wasitiliride élan qilghan "Mextumsula siz nede?" dégen maqaliside, bu xil köz qarashni ilgiri sürgen Uyghur pa'aliyetchisi, kanadadiki Uyghur ziyaliysi ruqiye turdush xanimning bildürüshiche, xitay hökümitining Uyghurlar bilen xitaylarni toy qilishqa righbetlendüridighan bu siyasiti, Uyghur éligha téximu köplep xitay köchmenlirini yerleshtürüshni ishqa ashurush we yene xitayning Uyghur qarshiliq heriketlirini bésiqturush, Uyghurlarni öz wetinide az sanliq halgha chüshürüp qoyush we axirida assimilyatsiye qilip yoqitishni tézleshtürüshni meqset qilghan siyaset.

Ruqiye turdush xanimning analiz qilishiche, xitay da'irilirining Uyghur élida xitaylar bilen Uyghur qatarliq az sanliq milletlerning toylishishini ilgiri sürüshni teshebbus qilishidiki meqsiti, Uyghur élini bashqurush, muqimliq siyasitini ilgiri sürüshni meqset qilipla qalmay, yene xitayning nopus krizisini yéniklitish üchün xizmet qildurushnimu meqset qilidu. Bu heqte toxtalghan ruqiye xanim qiz, oghul jinsi nisbet jehette éghir krizisqa pétip qalghan xitay hökümiti nopusning uzaq mezgillik tekshi tereqqiyat nishanigha yétish üchün, tughut siyasitini tengshesh we mukemmelleshtürüsh bilen bille, tughut siyasitige munasiwetlik bolghan iqtisadiy, ijtima'iy tereqqiyat we a'iliwi tereqqiyat siyasetlirini tetqiq qilip,xitaylardiki xotun alalmaydighan boytaqlar sanini azaytish üchün her qaysi az sanliq millet rayonlirida bu xil xitaylar bilen toy qilishni ilgiri sürüsh tedbirlirini qollanmaqta.

Derweqe, xitay hökümiti nopus mesililiri heqqide buningdin 10 yil awwal yeni 2006-yilliq "Nopus we emgek heqqidiki kök tashliq kitabi" da junggoda tughulghan nopusning er-ayallar nisbitidiki tengpungsizliqining éghir derijide buzuluwatqanliqini jakarlighan idi. Mutexessisler, qiz-oghullarning tughulush nisbitidiki tengpungsizliq hazirqi sür'et bilen mangsa, 2020-yiligha barghanda junggo boyiche toy qilish yéshidiki 25 milyon erkek xotun alalmaydu" dep körsetken. 14-Féwral amérika awazi radiyosi xitayche xewiride xitaydiki boytaqlar sanining ilgiriki mölcherdinmu éship, hazirning özidila 30 milyon'gha yetkenliki körsitildi.

Emma ruqiye turdush xanim yene, Uyghurlar xitaylardin irq, qan, din we her jehetlerdin ötkür perqlerge ige bolghachqa, ikki milletning toylishishini ilgiri sürüsh siyasitining Uyghur élida ünümge érishishi tes. Lékin, hazir Uyghurlar özini saqlap kéliwatqan bu xil medeniyet asasining tewrinip qélishidin qattiq endishe qiliwatidu. Undaqta xitayning til, diniy étiqad we örp-adetke peyda qiliwatqan bu xirisni qandaq yéngish kérek dep analiz qildi we ziyaliylar ilghar idiye we qarash bilen milletke tesir körsiteleydu, buning üchün Uyghurlar xitayning her tereptin élip bériwatqan assimilyatsiye qilish siyasetlirige qarshi özini izdesh, özini tonush, özini tonutush, milliy héssiyat, milliy ang, milletning kelgüsi tereqqiyati we mewjutluqi, milliy medeniyitini saqlash, tereqqiy qildurush idiyiwi éqimini yenimu kücheytishni özige burch dep bilish kérek. Her bir Uyghur, her bir a'ile chare-tedbir qollinip, bu heqte milliy oyghinish herikiti, milletni qutuldurush herikiti élip bérish kérek" dep otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.