Uyghur élining jenubidiki yéza oqutquchilirini tartuqlash néme üchün we kimler üchün ?

Muxbirimiz gülchéhre
2015-01-12
Share
korla-oqutquchi-qanunsiz-diniy-305.jpg Korla sheherlik 9-bashlan'ghuch mektep oqutquchilirigha "Diniy pa'aliyetlerge qatnashmasliq" wedinamisige qol qoydurmaqta. 2012-Yili mart.
Boshun/korla sheherlik ma’arip uchuri tori


Xitayning Uyghur élida tarqitidighan ma'arip xewiride körsitishiche, buningdin kéyin Uyghur élining jenubidiki yéza oqutquchilirining turmush qoshumche yadem puli ölchimi herbir kishining her ayda 1500 som bolidiken. Buning aldida yéza oqutquchilirining turmush qoshumche yadem puli 200 som etrapida idi. Da'iriler yene, Uyghur élining jenubidiki ottura, bashlan'ghuch mekteplerni bashqurushni kücheytip, yardem bérish da'irisini üch wilayet, bir oblastqiche kéngeytip, jenubiy shinjangda oqutquchi qis bolush mesilisini hel qilidiken.

Közetchiler xitay da'irilirining jenubqa qaratqan bu qétimliq oqutquchilarning ma'ash teminatini östürüshni yenila Uyghur élida élip bériliwatqan xitaychilashturushni asas meqset qilghan atalmish qosh til ma'aripini kücheytish pilani bilen munasiwetlik dep mulahize qilmaqta we "Buningdin peqet qosh til oqutquchiliri nepke érishishi mumkin" dégen gumanlirini otturigha qoymaqta.

Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazariti toridin ashkarilinishiche, bu yildin bashlap da'iriler "Aptonom rayonning ammiwi ma'arip bayliqini jenubiy shinjang, chet - yiraq déhqanchiliq, charwichiliq rayonliri we sheher, bazarlardiki ajiz mekteplerge yüzlendürüsh siyasitini emeliyleshtürüsh layihisi"ni yolgha qoyidiken. "Layihe" de Uyghur élining jenubidiki yéza oqutquchilirining turmush qoshumche yardem puli siyasiti mukemmelleshtürülüp, ölchimi peydinpey östürülidiken, da'irisi kéngeytilip, merkezning maliye jehettin qollishi qolgha keltürülüp, yardem bérish da'irisi jenubiy shinjangdiki üch wilayet, bir oblastqiche kéngiyip, jenubiy shinjangda oqutquchi qis bolush mesilisi hel qilinidiken.

"Layihe" qosh til ma'aripini ilgiri sürüsh, mejburiy ma'arip oqutush sewiyisini yuqiri kötürüsh, mejburiy ma'arip oqutquchilar qoshuni qurulushini kücheytish, mejburiy ma'arip mekteplirining oqutush shara'itini yaxshilash, oqughuchilargha yardem bérish sistémisini mukemmelleshtürüsh qatarliq besh türlük mezmunni öz ichige alghan bolup, alte yil ichide her qaysi nahiyelerde mejburiy ma'arip tereqqiyatining asasiy jehettin tengpung bolushini emelge ashurushni meqset qilidiken. Buningdin bashqa ottura, bashlan'ghuch mekteplerni bashqurushni kücheytip, kucha, chira, yéngisheher, aqtu qatarliq nahiyelerni sinaq nuqtisi qilip, Uyghur élining jenubidiki ottura, bashlan'ghuch mekteplerni bashqurushtiki tayanch iqtidar we sewiyeni yadro qilish ilgiri sürülidiken.

Xewerde éytilghinidek buningdin kéyin, jenubtiki yéza oqutquchilirining turmush qoshumche yadem puli ölchimi herbir kishining her ayda 1500 som bolidiken.

Biz bu heqte jenubtiki bir qanche yéza ottura, bashlan'ghuch mekteplirige téléfon qilip oqutquchilardin mezkur xoshxewerni sorighinimizda ular oxshashla xewiri yoqluqini bildürüshti.

Muxbirlirimizning Uyghur éligha qaratqan téléfon ziyaretliri we radiyomizgha kelgen inkaskardin melumki, Uyghur élidiki bolupmu jenubtiki ottura, bashlan'ghuch mekteplerning Uyghur oqutquchiliri uzundin buyan adem terbiyeleshning 1 - sépide japaliq ishlep kéliwatqan bolsimu, ular behrimen boluwatqan ma'ash we qoshumche yardem heqqi aldinqi esirning 80 - yilliri békitilgen ölchemde bolup, hazirqi zaman iqtsad we jem'iyet tereqqiyatining telipige mas kelmeydiken. Bolupmu, qosh til ma'aripi kücheytip élip bériliwatqan yéqinqi 10 yildin buyan Uyghur oqutquchilar éghir xizmet bésimidin bashqa, siyasiy bésim we türlük qisqartish, tengsheshlerde ma'ashi qisqartilish we shallinishtek bésimlargha uchrap kelmekte.

Xitay radiyo torining ötken heptidiki xewirige qarighanda, döletlik tereqqiyat we islahat komitéti yéqinda axbarat élan qilish yighini échip, hökümet chiqarghan "Nuqtiliq sahelerge meblegh sélish, yürüshtürüsh méxanizmida yéngiliq yaritip, jem'iyetning meblegh sélishigha ilham bérish heqqidiki yétekchi pikir"ni élan qilip, jem'iyet desmayisi bilen meblegh sélish, bajda étibar bérish, baha islahati qatarliq nurghun tereplerdin ma'arip ishlirigha téximu köp meblegh sélishqa ilham bérishni otturigha qoyghan.

Buninggha masliship Uyghur élining jenubidiki chet - yaqa déhqan, charwichiliq rayon we bazarlirining "Yétersiz mektep ma'aripini islah we tereqqi qildurush, ularning oqutush shara'itini yaxshilash, mejburiy ma'arip perqini kichiklitish, ma'aripning adil, heqqaniyliqini ilgiri sürüsh üchün, kelgüsi alte yil ichide, shinjang ijtima'iy ma'arip bayliqi siyasiti jenubi shinjang, chet yaqa déhqan - charwichiliq rayon we bazarliridiki ma'aripi ajiz bolghan mekteplerge aghdurush" élip bérilidiken.

Xitay da'irilirining bu yilning béshidin bashlap Uyghur élining jenubini asas qilip yürgüzmekchi bolghan yuqiriqi ma'arip tedbirliri, chet'ellerdiki Uyghur ma'aripi heqqide mulahize élip bériwatqan bir qisim közetküchilerning diqqitini qozghidi.

Chet'elde Uyghur til, yéziqi heqqide musteqil tetqiqatlar élip bériwatqan Uyghur ziyaliylardin quddus hapiz ependi, xitayning Uyghur élining jenubigha qaratqan bu ma'arip tedbiri we meblighining yenila Uyghur til yéziqini yoqitishni tézlitishta téximu köp xitay oqutquchilargha muhtaj ikenlikini we bu jehette riqabetke duch kéliwatqanliqini, qoshumche yardem pulini üstürüsh arqiliq söyünche in'amlar bilen téximu köp xitaylarni qosh til ma'arip siyasitige xizmet qildurushni meqset qiliwatqanliqini otturigha qoydi.

Quddus ependining qarishiche, oqutquchiliq ma'ash yaki nepke qarashliq bir adettiki xizmet emes, belki milletke, ma'aripqa bolghan küchlük mes'uliyetchanliqni hemde pidakarliqni telep qilidighan xizmet, milly ma'aripimiz üchün ün - tünsiz küch chiqiriwatqan wijdanliq Uyghur oqutquchilirigha xitay da'iriliri gerche bu in'amni bermigen teqdirdimu, ularni öz mllitining ewladlirini terbiyilesh istikidin yanduralmaydu. Oxshashla xitay hökümiti in'am we süyünchiler bilen qosh til ma'aripqa bérilip xizmet qilidighan yaxshi oqutquchilarni sétiwalalmaydu.

Uyghur aptonom rayonining ottura, uzaq mezgillik ma'arip islahati we tereqqiyati yirik pilani (2010 - yilidin 2020 - yilighiche) da 2015 - yiligha barghanda az sanliq millet ottura, bashlan'ghuch mektepliride "Qosh til" terbiyisini asasiy jehettin omumlashturup bolush, "Qosh til" terbiyisi alghan az sanliq millet ottura, bashlan'ghuch mektep oqughuchilirining az sanliq millet ottura, bashlan'ghuch mektep oqughuchiliri omumiy sanida igiligen nisbitini texminen %70 ke yetküzüsh؛ 2020 - yiligha barghanda %90 tin ashurush, toluq ottura mektepni pütküzgen az sanliq millet oqughuchilirini döletning ortaq til - yéziqini asasiy jehettin pishshiq igiligen we ishliteleydighan sewiyige yetküzüsh kérek...Dégenler nishan qilin'ghan bolup, bularda körsitilgen "Qosh til" oqutquchiliri - az sanliq millet "Qosh til" siniplirida munasiwetlik derslerni döletning ortaq til, yéziqidin yaki az sanliq millet til - yéziqidin paydilinip ötidighan oqutquchilarni körsitidu dep éniq izahat bérilgen.

Bulardin Uyghur közetchilerning gumanlirining asassiz emeslikini körüwalghili bolidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet