Анализчилар: «биңтуәнни күчәйтиштики мәқсәт уйғур аптоном районини униң беқиндисиға айландуруштур»

Мухбиримиз меһрибан
2019-04-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай японийәдә тарқитишқа башлиған «шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш армийәсиниң тарихи вә тәрәққияти» намлиқ ақ ташлиқ китабниң япончә тәрҗимә нусхисиниң муқависи.
Хитай японийәдә тарқитишқа башлиған «шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш армийәсиниң тарихи вә тәрәққияти» намлиқ ақ ташлиқ китабниң япончә тәрҗимә нусхисиниң муқависи.
RFA/Qutluq

«Хитай хәвәрләр тори» ниң 2-апрелдики санида 2018-йили бир йил ичидә шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәнниң иқтисадий җәһәттин тез йүксәлгәнлики, биңтуән игидарчилиқидики ул-әслиһә қурулушлириға селинған омумий селинминиң 160 милярд йүәнгә йеқинлашқанлиқи хәвәр қилинди.

Мәзкур хәвәрдә хитай мәркизий һөкүмитиниң биңтуән игидарчиқидики ул-әслиһә қурулушлириға салған мәблиғиниң түр, нуқта бойичә түркүмгә бөлүнүп әмәлийләшкәнлики, омумий соммисиниң 160 милярд йүәнгә йеқинлашқанлиқи, буниң ичидә пәқәтла биңтуәнгә қарашлиқ қорғас алаһидә иқтисадий районидики әйхуа машинасазлиқ қурулушиғила 200 милйон йүән мәбләғ салғанлиқи тилға елинған.

Уйғурлар тәрипидин «қораллиқ деһқанлар» дәп атилип келиватқан ишләпчиқириш-қурулуш армийәси өткән әсирниң 50-йиллирида бәрпа қилинған болуп, хитай һөкүмити йиллардин буян биңтуәнгә салған мәблиғини давамлиқ түрдә көпәйтип, униң даирисини барғансери кеңәйтип кәлгән иди.

2016-Йили 9-айдин буян уйғур аптоном районида партком секретарлиқ вәзиписини өтәватқан чен чүәнго йәнә шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни парткоминиң 1-секретари вә 1-сиясий комиссари қатарлиқ вәзипиләрниму өтимәктикән. Игилинишичә, чен чүәнго вәзипигә тәйинләнгәндин буян хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики биңтуәнни сиясий вә иқтисадий җәһәттин күчәйтиш қәдими илгирики йиллардикигә селиштурғанда техиму күчәйгән.

«Хитай учур тори» ториниң 2017-йили 31-марттики хәвиридин мәлум болушичә, шу күни үрүмчидә чақирилған шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәниниң 524 вәкили қатнашқан 7-қетимлиқ партийә вәкиллири қурултийида чен чүәнго сөз қилип, ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәниниң буниңдин кейинки тәрәққияти вә қилидиған вәзипилиригә аит алтә түрлүк нуқтини тәкитләп өткән. Йәни у биңтуәнниң «әскири қабилийитини ашуруп, униң муқимлиқни қоғдаштики ролини җари қилдуруш», «муқимлиқ вә чегра қоғдаш иқтидарини юқири көтүрүш» ни алаһидә тилға алған. Чен чүәнго шу қетимқи йиғинда йәнә биңтуәнниң ислаһатини күчәйтишни, болупму униң районниң җәнубидики күчини зорайтишни тәкитлигән. Чен чүәнго сөзидә «биңтуән террорлуққа қарши күрәштә алдида меңиш, башламчилиқ билән җәң қилиш, авангарт болуш, йеңидин хизмәт көрситип, шинҗаңниң иҗтимаий муқимлиқини қоғдаш вә әбәдий әминликни ишқа ашурушта техиму зор мәсулийәтни зиммисигә елиш керәк» дегәнләрниму тәкитлигән.

Хитай һөкүмәт таратқулиридин мәлум болушичә, 2017-йили чақирилған ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәниниң 7-қетимлиқ вәкилләр қурултийидин кейин 2017-йили 1-апрелдин тартип, уйғур аптоном районида йеңидин «әсәбийликни түгитиш низами» дәп аталған бир қанун бәлгилимиси ишқа кириштүрүлгән. Шундин буянқи икки йил ичидә уйғур аптоном районида уйғурларниң диний етиқади вә миллий өрүп-адәтлири чәклинидиған «диний әсәбийликниң 72 хил ипадиси» дегәнгә охшаш һәр хил қанун-бәлгилимиләр арқа-арқидин елан қилинған. Кадирлар арисида «икки йүзлимичиләргә зәрбә бериш» һәрикити қозғилип, авам пуқралардин башқа йәнә хәлқ арисида тонулған диний затлардин зиялийларғичә болған һәр қатламдики уйғурлар түркүм-түркүмләп «тәрбийәләш мәркизи» намидики лагерларға қамилишқа башлиған.

Райондики уйғур қатарлиқ түркий милләтләргә қарита бастуруш мислисиз күчийип, милйонлиған кишиләр лагерларға қамалған бир вәзийәттә хитай һөкүмитиниң биңтуәнгә бу қәдәр көп мәбләғ селиши муһаҗирәттики уйғур паалийәтчилириниң җиддий диққитини қозғиди.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәнди зияритимизни қобул қилип, өзиниң бу һәқтики қарашлирини аңлиғучилар билән ортақлашти.

Елшат әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмәт даирилириниң йеқинқи икки йилдин буян биңтуәнгә салған иқтисадий мәблиғини барғанчә көпәйтиши, болупму биңтуәнниң җәнубий уйғур районидики девизийә вә полклириға көпләп мәбләғ селиши уйғур аптоном районниң сиясий җәһәттики һоқуқ даирисини барғанчә тарайтидикән шундақла уйғур аптоном районини биңтуәнниң беқиндисиға айландуруп қоюшни мәқсәт қилидикән.

Хитайда балилиқ вә яшлиқ мәзгилини өткүзгән америкалиқ язғучи териса бузаки ханим өзиниң 9 йиллиқ һаятини уйғур дияриниң җәнубидики маралбешиға җайлашқан биңтуән 3-девизийәсидә өткүзгән болуп, у америкаға қайтип кәлгәндин кейин язған китаблирида биңтуән намлиқ бу ғәйрий нормал қурулма һәққидә өзи билидиған әһвалларни дуняға ашкарилиған.

Териса ханим илгири радийомизниң мәхсус зияритиниму қобул қилип, өзиниң маралбешидики биңтуәнниң мәйданида өткүзгән яшлиқ йиллирини баян қилған һәмдә уйғурларниң өзидә қалдурған тәсирлик һекайилирини аңлиғучилиримиз билән ортақлашқан иди.

Териса ханим бүгүн йәнә зияритимизни қобул қилип, хитай даирилириниң уйғур диярида қурған ишләпчиқириш-қурулуш армийәсиниң характери вә мәқсити һәққидики қарашлирини оттуриға қойди.

Униң баян қилишичә, хитай даирилири уйғур дияридики мунбәт земинларни игиливелиш һесабиға қурулған «биңтуән» намидики бу ғәйрий төрәлминиң қурулған күндин буянқи асаслиқ вәзиписи уйғурларни назарәт қилиш вә бастуруш болған. Хитай коммунист һөкүмитиниң биңтуәнни барғанчә күчәйтип, асасий иқтисадий селинмини уйғур дияриниң шималидин җәнубидики уйғурлар зич олтурақлашқан қәшқәр, хотән қатарлиқ районларға йөткәштики мәқситиму әмәлийәттә уйғурларниң наразилиқ вә қаршилиқ һәрикәтлирини бастуруш, уйғурлар «шәрқий түркистан» дәп атап кәлгән бу земинни хитайниң мәңгүлүк территорийәсигә айландурушни үчүн икән.

«Хитай хәвәрләр тори» ниң 4-апрелдики хәвиригә қариғанда, 2019-йили алий мәктәпләрни пүттүридиған хитай оқуғучиларниң «ғәрбий район тәрәққият пилани» бойичә биңтуәндә ишләшкә илтимас қилиш хизмити башланған. Хәвәрдә йәнә уларниң шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәнидә ишләш мәзгилиниң бир йилдин үч йилға қәдәр болидиғанлиқи, хитай мәркизи һөкүмити биңтуәнгә орунлашқан һәр бир нәпәр аталмиш «ихтисаслиқ пидаий» үчүн йилиға 25 миң йүән қошумчә турмуш ярдәм пули вә 2000 йүән қатнаш ярдәм пули аҗратқанлиқи баян қилинған.

Мәзкур хәвәрдә йәнә 2003-йили мәзкур пилан башланғандин буянқи 16 йил ичидә хитайдики 29 өлкә вә шәһәрдин 11миң 498 нәпәр аталмиш «ихтисас игиси» ниң шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәнигә хизмәткә орунлашқанлиқи әскәртилгән. Һалбуки, 2000-йиллардин кейин райондики уйғур қатарлиқ йәрлик милләтләрдин болған алий мәктәп оқуғучилириниң бир туташ хизмәт тәқсимати бикар қилинип, районда йәрлик милләт яшлириниң ишсизлиқ нисбити барғанчә еғирлашқан. Уйғур яшлири университетни түгәткәндин кейинму «қайта тәрбийә» намида хитай өлкә-шәһәрлиригә әвәтилип, сиясий җәһәттин меңә ююшқа мәҗбурланған. Уларниң көп қисми төвән мааш билән йеза-кәнтләрдә вә асасий қатламда кәнт кадири, ярдәмчи сақчи вә яки хитай завутлирида ялланма ишчи болуп ишләшкә мәҗбур болған.

2017-Йилидин кейин көплигән уйғур яшлири «бөлгүнчилик», «диний әсәбийлик» вә «икки йүзлимичилик» билән әйиблинип тутқун қилинишқа башлиған һәмдә аталмиш «тәрбийәләш мәркизи» намидики лагерларға қамалған. Бу долқунда өткән әсирниң 80-90-йиллиридин кейин туғулған уйғур яшлири асаслиқ зәрбә нишаниға айланған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт