Xitaydiki musulmanlargha qarshi keypiyatning ewj élishi we Uyghurlar duch kéliwatqan mu'amile (1)

Muxbirimiz eziz
2017-05-15
Share
xitaydiki-musulmanlargha-qarshi-keypiyat-heqqidiki-muhakime-maqalisi.jpg "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilin'ghan xitaydiki musulmanlargha qarshi keypiyat heqqidiki muhakime maqalisidin süretke élin'ghan. 2017-Yili 12-may.
Photo: RFA

Xitay teweside ewj élishqa bashlighan islam dini hemde musulmanlargha qarshi keypiyatning hazir téximu yuqiri pellige chiqiwatqanliqi, shuningdek xitaydiki hökümet tarmaqliri eng sezgürlük bilen közitip we bashqurup kéliwatqan tor dunyasining bu xil yüzlinishke yochuq échip bériwatqanliqi dunya jama'etchilikining diqqitini tartmaqta.

Melum bolushiche, islam dinigha qarshi bu xil keypiyat yene bir jehette Uyghurlar duch kéliwatqan türlük tengsiz mu'amile bilen birlikte Uyghurlar diyarining weziyitini téximu jiddiyleshtürüshi mölcherlenmekte iken. Xelq'aradiki nopuzluq axbarat wasitiliride bu mesililerning tepsiliy muhakime qilinishi Uyghurlar diyaridiki éghirlap méngiwatqan siyasiy muhitning yene bir teripini ashkara qildi.

Uyghurlar diyarida jiddiy yolgha qoyuluwatqan, shuningdek her sahe kishilirining diqqitini tartiwatqan tedbirlerning biri bolghan islam dinigha qaritilghan cheklime heqqidiki mulahiziler yéqindin buyan herqaysi jaylardiki dunyawi axbarat wasitiliride yéngiwashtin yer élishqa bashlidi. Oxshash bolmighan mulahizilerdin melum bolushiche, hazirqi künde xitay tewesidiki islam dinigha qaritilghan cheklesh tedbirliri shekli özgirip islam dinini we musulmanlarni "Düshmen" dep qaraydighan bir türlük omumiy chüshenchige yol achmaqta iken. "Washin'gton pochtisi" gézitide 12-may küni élan qilin'ghan "Xitayda ewj éliwatqan musulmanlargha qarshi keypiyat" serlewhilik maqale ene shu xildiki mulahizilerning biridur.

Maqale aptorlirining körsitishiche, hazir Uyghurlar diyarida yolgha qoyuluwatqan diniy we medeniyet tedbirliri birdek "Térrorluqning aldini élish" dégen namda yolgha qoyuluwatqan bolup, bularning otturigha chiqishi bu yil mart éyida échilghan xitay xelq qurultiyi bilen zich munasiwetlik iken. Melum bolushiche, shu waqitta "Sh u a r hökümetning re'isi" dégen salahiyette yighin'gha qatnashqan shöhret zakir béyjingdiki­ aliy rehberlikni "Shinjangda térrorluq heriketlirining ewj élip kétiwatqanliqi hemde buning xitayning muqimliqigha tehdit séliwatqanliqi" heqqide agahlandurghan.

Derweqe aridin uzun ötmey, yeni 1-apréldin bashlap Uyghurlar diyarida "Térrorluqqa qarshi turush nizami" qattiq qolluq bilen ijra qilinishqa bashlighan. Buning netijisi süpitide ayallarning héjablinishi, erlerning saqal qoyushi qatarliqlarghiche bolghan ushshaq halqilar da'irilerning "Esebiylik" we "Térrorluq" qa zerbe bérishidiki nishan bolup qalghan. Uyghurlar diyaridiki noqul islam dinigha qaritilghan bu xil özgirish heqqide amérika pamona institutining proféssori dru gladnéy mundaq deydu: "Shundaq. Méningchimu bu özgirishni bekla chong, déyishke bolidu. Men 1980-yilliridin bashlap taki 2000-yillirining deslipigiche bolghan yigirme nechche yil ichide pat-patla dégüdek shinjanggha bérip turattim. Bezi yilliri hetta birnechche qétim barghan waqitlirimmu bolghan. Bu mezgillerde Uyghurlarning diniy étiqadi asasiy jehettin zor bir tosalghugha uchrimighan bolup, xélila erkin idi, Uyghurlarning hejge bérish üchün chet'ellerge seper qilishimu da'imliq ishlar sanilatti. Bolupmu, ottura asiya rayonlirigha seper qilishta asasen cheklime yoq idi. Shu waqitlarda nurghunlighan kichik soda shirketliri bash kötürüp, kishiler sabiq sowét ittipaqidiki uruq-tughqanliri bilen, yeni qazaqistan we qirghizistandiki Uyghurlar bilen jem bolushqa bashlighan idi. Kishilermu bu haldin tolimu ümidwarliq hés qilishqa bashlighan idi. Yene bir yaqtin omumiy jehettin alghanda din yaki islam dini héchqandaq tehdit, dep qaralmighan idi. Emma 11-séntebir weqesidin kéyin taliban yaki da'ish kebi bir qisim teshkilatlarning bash kötürüshi bilen (xitay) hökümiti tedrijiy halda islam dinini bir türlük tehdit, dep qarashqa bashlidi."

Bu heqte maqale aptorlirining körsitishiche, xitayda texminen 23 milyon musulman bolup, ularning 10 milyoni Uyghurlar diyarida yashaydu. Qandaq bolushidin qet'iynezer pütkül xitayning nopus qurulmisida ikki pirsentkimu yetmeydighan musulmanlar topining omumi nopusning 92 pirsentini teshkil qiliwatqan xitay millitige tehdit bolup qélishini tesewwur qilish qiyin iken. Undaq bolsa bu xil "Islam wehimisi" ning menbesi qeyer bolushi mumkin? maqale aptorlirimu mushu qiziqish boyiche aldi bilen diqqitini xitaydiki téléwiziye sahesige qaratqan.

Analiz netijiside shu nerse ayan bolghanki, 2005-yilidin 2015-yilighiche bolghan ariliqta xitay merkiziy téléwiziye istansisida we xitaydiki "Wéybo" qatarliq ijtima'iy alaqe wasitiliride hökümetning tor dunyasidiki nazaretchiliki Uyghurlar we bashqa musulman toplirigha da'ir xewerlerning köplep yer élishigha imkan bermigen. Shuningdek, musulmanlarning kündilik hayati heqqidiki melumatlarmu yoqning ornida bérilgen. Axbaratlarda yer alghan mezmunlarmu asasen musulmanlarning xitaydiki türlük "Étibar bérish siyasetliri" din qandaq behrimen boluwatqanliqigha köprek merkezleshken. Xitay puqraliri bolsa "Pilanliq tughut" qatarliqlardiki "Étibar bérish" ni adaletsizlik, dep qarashqa bashlighan. Bu nuqta heqqide gérmaniyediki "Yawropa medeniyet we ilahiyet mektipi" ning proféssori adryan zénz Uyghur oqughuchilargha aliy mektep imtihanida nomur qoshup bérish ehwalining otturigha chiqqanliqini tilgha élip mundaq deydu: "Shuning bilen waqitta (xitay hökümiti) jenubiy shinjang rayonigha alahide diqqet qilishqa bashlidi. Buning bilen deslep bolup aliy mektepke kirish imtihani yolgha qoyuldi hemde bu rayonda 2015-yilgha qeder mewjut bolghan yéngi siyaset otturigha chiqti: buningda Uyghurlardin aliy mektepke imtihan bergüchilerge 50 nomur qoshup bérish belgilendi. Buning bilen ata-anisining biri az sanliq bolghan milletlerning perzentliri birdek bu siyasettin menpe'etlendi. Bu bolsa xelqni mushundaq emeliy hés qilghili bolidighan menpe'et arqiliq tesirlendürüsh meqsitide yolgha qoyulghan. Emma xitay hökümiti bu az sanliq milletlerning buningliq bilen tinchimighanliqini, shuningdek bu xil 'menpe'et' tüpeylidin ulardiki naraziliqning tügimigenlikini bayqidi."

Maqale aptorlirining qarishiche, gherb dunyasida axbarat sahesige qaritilghan cheklime mewjut bolmisimu, xitay axbaratliri islam we musulmanlar heqqidiki melumatlarni yetküzüshte gherb axbaratlirigha bekla tayinidighan bolghachqa, ularning tesiri xitay axbaratida mu'eyyen derijide eks etmey qalmighan. Buninggha mas halda xitay axbaratlirida Uyghurlarning "Térrorluq heriketliri" ge munasiwetlik mezmunlar izchil halda köpiyip mangghan. Bu xildiki addiy we bir terepke mayilliqi éghir bolghan axbaratlar herqachan hökümet terepning melumati asasidila yézilghan bolghachqa, qanche ademning hujum qilip, qanche ademning ölgenliki we yarilan'ghanliqi, weqening qachan we qeyerde yüz bergenlikidin bashqa héchqandaq uchurni temin etmigen. Téximu muhimi, xitay axbaratliridiki bu xewerlerde herqachan bu heriketlerning Uyghurlar diyaridiki térrorluq guruhlirining bir qolluq pilanlishi arqisida otturigha chiqqanliqi alahide eskertilgen. Buning bilen Uyghurlarning, shundaqla musulmanlarning obrazi izchil halda selbiy shekil élip kelgen.

Amérikidiki frostburg uniwérsitétining proféssori ma xeyyün bu hadisini istixiyilik otturigha chiqqan emes, dep qaraydu. Uning pikriche, buningda xitay hökümitining mushundaq bir jama'et pikrige éhtiyajining barliqi eng muhim seweb bolghan. U bu heqte mundaq deydu: "Bu xildiki islam wehimisi hazirmu dawam qiliwatidu. Buning birinchi sewebi hazir xelq'aradin élip éytsaq, ottura sherqte musulmanlarning térrorluq teshkilati, dep qariliwatqan qoralliq guruppilar mewjut, yene kélip ottura sherq bilen yawropa otturisidiki toqunush téxiche dawam qiliwatidu. Shunga bu xil arqa körünüsh astida gherb dunyasida islam wehimisi izchil dawam qiliwatidu. Bu gherbning ehwali. Emdi xitayning özige kelsek, xitay hökümiti shinjangda 'térrorluqqa qarshi turush' kürishige atlan'ghan iken, bu 'küresh' ning toghra ikenliki we heq ikenlikini ispatlash üchün islam wehimisining mewjut bolushi zörür bolidu, dégen gep. Shuning üchün bu xil zörüriyet yalghuz shinjangdila emes, yene ichkiridimu mewjut bolushi kérek. Mana mushu xil sewebler tüpeylidin hazir ajayip-gharayip siyasetler otturigha chiqiwatidu, birer 'térrorchi' ni tutuwalghandin kéyin bolsa, bu kishige dinning qandaq tesir körsetkenlikini, bu kishining dinning tesiride qandaq bolup ketkenlikini dawrang qilghili turidu. Démek buningdin xitay hökümitining bu mesilide mangargha yol tapalmay qéliwatqanliqi mana men depla körünüp turuwatidu. Bundaq ehwalda xitay hökümiti ilajsiz (musulman) yashlardiki din we millet chüshenchisini bazargha sélip, 'qaranglar, bu hadisiler yalghuz shinjangdila emes, yene ichkiridimu bar' déyish arqiliq özlirining qiliwatqanlirining yolluq ikenlikini ispatlimaqchi boluwatidu."

Melum bolushiche, hökümet bashqurushidiki axbarat wasitiliridin bashqa yene, ijtima'iy taratqularningmu xitaydiki musulmanlargha we islam dinigha qarshi keypiyatning ulghiyishida chong rol oynawatqanliqi alahide diqqet chekmekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.