«Йезилардики мәҗбурийәт әмгикини бикар қилиш» һашарниң түгигәнликидин дерәк бәрмәйду

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-02-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һашарға мәҗбурлинип өстәң чепиватқан уйғур деһқанлар. Ақсу.
Һашарға мәҗбурлинип өстәң чепиватқан уйғур деһқанлар. Ақсу.
Social Media

Хитай һөкүмитиниң тәшвиқат васитилири, аптоном районлуқ партком, аптоном районлуқ хәлқ һөкүмити иш беҗириш башқармисиниң 4-феврал чиқарған пәрманиға асасән, аптоном район тәвәсидә йезиларда барлиқ шәкилдики мәҗбурийәт әмгикиниң пүтүнләй әмәлдин қалдурулғанлиқини елан қилди. Бу, нөвәттә хитай һөкүмитиниң деһқан-чарвичиларға сунған чағанлиқ «катта совғиси!» дәп тәшвиқ қилинмақта. Даириләр «мәҗбурийәт әмгики» дәп атиған, уйғур деһқанлириға һәр хил шәкилләрдә мунтизим йүргүзүп кәлгән һашар, илгириму хәлқара җәмийәтниң бесими билән бир қанчә қетим бикар қилидиғанлиқини елан қилған болсиму, уйғур елиниң җәнубида йәнила еғир дәриҗидә давамлишип келиватқанлиқи мәлум. Шундақла һашар уйғур деһқанлириниң намратлиқтин қутулалмаслиқидәк җаниҗан мәнпәәтигә четилидиған шундақла мислисиз қаршилиқларға, районниң тинчлиқиға сәвәб болуватқан өткүр мәсилиләрниң бири болуп кәлмәктә. Ундақта, бу нөвәт даириләр растинила һашарни бикар қилдиму? бикар қилинмақчи болған мәҗбурийәт әмгикиниң конкрет түрлири қайсилар? һалбуки, һашар еғир давамлишип кәлгән хотәндики җайлардин буларға җаваб издәш җәрянида, бу сиясәт бойичә, уларға еғир боюнтуруқ болуп кәлгән һашарниң қисмән шәкилдики әмгәклиридин қутулған тәқдирдиму, шәкли өзгәргән һәқсиз әмгәкниң йәнә давам қилидиғанлиқи ашкариланди.

Шинҗаң гезитиниң-6 февралдики универсал хәвиридә «чаған йетип келиши билән аптоном районимиздики деһқан-чарвичилар аптоном районлуқ партком, хәлқ һөкүмитиниң катта совғисини тапшурувалди» дәп хәвәр бәрди, бу «катта совғат» даириләрниң аптоном район миқясида йезилардики мәҗбурийәт әмгикиниң омумйүзлүк әмәлдин қалдурушни қарар қилип уқтурғанлиқиға қаритилған болуп, мунасивәтлик хәвәрләргә қариғанда, бу хилдики тәшвиқатлар гезит, журнал, радийо, телевизийә, тор қатарлиқ таратқулар арқилиқ тезликтә тәңритағниң җәнубий вә шималиға тарқитилған һәм җайларда униң әмәлишишини илгири сүрүватқанлиқиму тәкитләнгән.

Тәңритағ тори, шинҗаң гезити қатарлиқларниң-6 феврал елан қилған хәвәрлиридә бу сиясәт билән амминиң һөкүмәтниң ғәмхорлуқини чоңқур һес қилғанлиқи тәшвиқ қилинған болуп, хәвәрдә мундақ баянларни көрәләймиз:

«Ақсу шәһириниң айкөл базири кона базар кәнтидики намрат аһалә мәхмут давут мундақ деди: «даим кәнттә мәҗбурийәт әмгикигә қатнашқачқа, сиртқа чиқип ишләшкә пурсәт болмиғаниди. Әмди йезиларда мәҗбурийәт әмгики омумйүзлүк әмәлдин қалдурулупту, бу партийә вә һөкүмәтниң хәлқниң селиқини бар амаллар билән йениклитип, көпчиликни техиму яхши күнгә ериштүрмәкчи болғанлиқини көрситиду. Биз мәңгү партийәгә әгишип меңип, намратлиқтин тез қутулуп, һаллиқ җәмийәт қуруп чиқишқа атлинимиз.»

Хотән шәһириниң гуҗанбағ йезиси төвән гуҗанбағ кәнтиниң аһалиси әхмәттохти ислам мундақ деди: «барлиқ шәкилдики һәқсиз адәм ишлитиш әмәлдин қалдурулуп, биз деһқанларниң йүкини мәнбәдин йениклитип, киримни ашуруп, бейиш ишәнчимизни күчәйтти, зеһний күчимиз вә вақтимизни ишләпчиқиришни раваҗландуруш, киримни ашурушқа сәрп қилалайдиған болдуқ. Мән чағандин кейин сийир бақмичилиқ көлимини йәниму кеңәйтип, киримимни ашуруп, намратлиқтин балдуррақ қутулушқа тиришимән.»

Учтурпан наһийисиниң мамлирим базири үстүнки хотән кәнти аһалиси ясин тохти мундақ деди: «мәҗбурийәт әмгики әмәлдин қалдурулди, биз аилә игиликини раваҗландурушқа техиму көп вақит чиқиралайдиған болдуқ. Чағандин кейин оғлумни ақсуға берип хизмәт тепип, тиришип ишләп, киримини ашурушқа әвәтимән.»

Демәк, уйғур елиниң охшимиған җайлиридики деһқанларниң баянлиридин, һазирға қәдәр һашарниң уйғур ели миқясида омумйүзлүк давамлишип кәлгәнлики вә аммиға еғир йүк болуп кәлгәнликини көрүвалалаймиз. Уйғурларни изчил нарази қилип келиватқан адаләтсиз сиясәтләрниң бири болған һашар чәтәлләрдики уйғур кишилик һә һоқуқлирини қоғдаш йолида паалийәт елип бериватқан уйғур тәшкилатлириниңму күнтәртипидики нуқтилиқ мәсилә болуп, улар мәхсус һашар һәққидики доклат вә баянатларни елан қилип хәлқара җәмийәтниң уйғурлар учраватқан мәзкур мәсилигә диққәт қилишқа, хитайни өзи қол қойған хәлқаралиқ келишимләргә өзиниң қануниға хилап йүргүзүватқан һашар әмгикини бикар қилишқа бесим ишлитишкә чақириқ қилип кәлгән иди.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң вашингтондики ишханисидин зияритимизни қобул қилған мәзкур тәшкилатниң тәтқиқатчиси зубәйрә шәмсидин ханим «һашар әмгики уйғур деһқанлирини езип кәлгән, хитайниң уйғурларни намрат қалдуруш, байлиқ, земин һәр нәрсисидин айрип пүтүнләй контрол қилишни мәқсәт қилған адаләтсиз сиясити, еғир дәриҗидики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики, нөвәттә хитай буни мәйли немә сәвәбтин бикар қилған болмисун, биринчидин, өзиниң җинайитини йәни уйғурларға қуллуқ түзүмдики һашарни йүргүзүп кәлгәнликини рәсмий етирап қилғанлиқи» дәп көрсәтти вә йәнә, хитай даирилириниң мәҗбурийәт әмгикини бикар қилимиз дегини, йәнила бурунқиға охшаш көз боямчилиқ болуши мумкин, деһқанларни бикарға мәҗбурий ишлитишни башқа шәкилләрдә давам қилиши мумкин» дегәндәк гуманлирини оттуриға қойди.

Бу нөвәт уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт йезилардики мәҗбурий әмгәкни бикар қилиш қарарини елан қилиштин бурун, алди билән хотән шәһәрлик даириләр бу йил 1-февралдин етибарән һәрқандақ шәкилдики һәқсиз әмгәкни әмәлдин қалдуридиғанлиқини елан қилған иди.

Хотән шәһәрлик һөкүмәт ториға чапланған бу қарарда, буниңдин кейин хотән шәһири миқясидики барлиқ йеза, базар вә кәнтләрдики һашар характерини алған һәқсиз әмгәкләрниң бирдәк бикар қилинидиғанлиқи қәйт қилинған., радийомизға келиватқан инкаслардин мәлумки, хотән вилайити уйғур деһқанлириниң зиммисидики һашар селиқи әң еғир район болуп, бундақ һәқсиз әмгәкниң вақти һәтта бирқанчә айғичә созулидикән. Һәммигә мәлум болғандәк хотән шундақла район бойичә әң намрат җай һесаблиниду.

Һашар давамлишип келиватқан җайлардин хотәнниң лавру йезисидики бир деһқанниң баянлиридин, дәрвәқә даириләрниң мәҗбурий әмгәкни пүтүнләй бикар қилимиз дәп туруп йәнила деһқанларни һәқсиз ишлитишни башқа намларда давам қилидиғанлиқи ашкариланди:

-Һашарни бикар қилимиз дәп уқтадиму силәргиму?
-Уқтади, бир һәптә болди.
-Рәсмий йоқ қилимиз дедиму яки униң исмини өзгәртип қоллинамдикән?
-Һашани йоқ қилимиз, кәлкүн апити, сәл келидиған ишлар болса һәммимиз ярдәм қилимиз, орман қилиш байрамлирида көчәт тикидиған ишлар болса шу чағда йәнә йиғимиз деди.
-Бу өстәң чепиш, көчәт тикиш дегәндәк әмгәкләрдин башқиму һашар бармиди?
-Бати, бати, мәсилән, бир дадойниңкини биләк дадүйгә йөткәп, кәнтләргә йөткәп җирим салидиған, ериқ ‏-өстәңләрни чапидиған, мушу 11-айдиму тохтимай һашарға апарди. Башқа кәнтләргә, машинида апирип әкелиду.
-Һечқандақ һәқ бәрмәйду?
-яқ, һәқ бәрмәйду.
-Қатнашмисаңлачу?
-Сиясәткән айна, қатнашмисақ, күнигә 50 кой, 100 кой җәриманә дәп кириду кадирлар.
-Әмди бир аз болсиму йеникләп қалидикәнсиләрдә?
-Йеникләп қалимиз.
-Бир йилда қанчә күн һашарға чиқаттиңлар.
30-Күн давамлишатти бурун, бир йилда баридиған күнимиз, 3, 4 йилдин бери 45 күнчә беривататтуқ. Җиқлиған.
-Бурун наразилиқларни дәп баққанму?
-Нарази болсақму, кадирлар сиясәткән дәйтти әмди...
-Әмди бу һашарни бикар қилидиғанға ишәндиңларму?
-Ишәндуқ әмди, сиясәт дәп уқтурғандикин. Бурун һашарға бараттуқ дәйтти әмди, маву 6-айларда кәлкүн келиду, шу чағда ачиқиду, әмди 10, 15 күн.

Хотән гума наһийилик һөкүмәт хәлқ ишлири ишханисидин зияритимиз қобул қилған бир мәсул хадимниң баянлириму даириләрниң «йезилардики һәр қандақ шәкилдики мәҗбурийәт әмгикини пүтүнләй түгитимиз» дегининиң йәнила қисмәнликкә игә икәнликини дәлиллиди:

-Сиз нениң мухбири?
Мән әркин асия радийосиниң мухбири, һашарниң пүтүнләй бикар қилидиғанлиқи һәққидә хәвәрләрни көрдуқ, буни деһқанларға уқтадиңларму?
-Бикар қилип һазир, йезиларғичә, кәнтләргичә йәткүзүп әмәлийлишип қиливатиду.
-Бу сиясәт қачандин башлап күчкә игә?
-Биринчи айниң ахиридин башлап әмәлийлишиду. Әйни вақитта мениң чүшинишимчә, бурун әмди, әзәлдин мәҗбурий әмгәк яки параванлиқ әмгики бойичә 18 күндин 30 күнгичә ишлитип кәлгән. Маву кәлкүн кәлгәнләрдә..
-У кәлкүнгә ишләш дегәнләр һашар һесабланмамду?
-Һә, у деһқанлар униму йоқмикин дәп хош болуп кәткән охшайду.
-Булар һашар әмәсму?
-Уму һашар, шу бойичә маңиду.
-Деһқанлар хош болдиму бу хәвәрни аңлатқандин кейин?
-Хош, чин көңлидин хош болапту, көзигә яш елип, компартийә яхши, һөкүмәт яхши дәп.
-Буниңға хилаплиқ қилғанларни җазалаш һәққидә мәзмунларму барму?
-Бар, бар, һазирғичә қанун даирисигә чүшмидимикин дәймән, сиясәт бойичә партком тәрәптин бир тәрәп қилип мәсулийитини сүрүштә қилидиғанниң гепи бар?
-Бу сиясәткә немә сәвәбтин өзгәртиш киргүзүлди?
-Мән әмди чоң башлиқ әмәс, әмди шу, деһқанларниң йүкини йениклитиш, киримини юқири көтүрүш үчүн.
-Буниң алдида деһқанлардинму наразилиқ пикирлири кәлгәнму?
-Буниңға мән җаваб берәлмәймән.

4 ‏-Феврал аптоном районлуқ партком, хәлқ һөкүмити иш беҗириш башқармисиниң уқтурушида йәнә, «уқтуруш»ниң роһиға хилаплиқ қилғанлар яки шәкли өзгәргән һалда деһқан-чарвичиларға қалаймиқан селиқ салған, улардин қалаймиқан җәриманә алғанларни қанун-бәлгилимә бойичә қаттиқ бир тәрәп қилиш керәк. Дегәнләр алаһидә тәкитләнгән иди. Әмма бу һәқтә ениқ қанун яки низам елан қилинмиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт