"Yézilardiki mejburiyet emgikini bikar qilish" hasharning tügigenlikidin dérek bermeydu

Muxbirimiz gülchéhre
2017-02-07
Share
uyghur-hashar-osteng-chepish.jpg Hashargha mejburlinip östeng chépiwatqan Uyghur déhqanlar. Aqsu.
Social Media

Xitay hökümitining teshwiqat wasitiliri, aptonom rayonluq partkom, aptonom rayonluq xelq hökümiti ish béjirish bashqarmisining 4-féwral chiqarghan permanigha asasen, aptonom rayon teweside yézilarda barliq shekildiki mejburiyet emgikining pütünley emeldin qaldurulghanliqini élan qildi. Bu, nöwette xitay hökümitining déhqan-charwichilargha sun'ghan chaghanliq "Katta sowghisi!" dep teshwiq qilinmaqta. Da'iriler "Mejburiyet emgiki" dep atighan, Uyghur déhqanlirigha her xil shekillerde muntizim yürgüzüp kelgen hashar, ilgirimu xelq'ara jem'iyetning bésimi bilen bir qanche qétim bikar qilidighanliqini élan qilghan bolsimu, Uyghur élining jenubida yenila éghir derijide dawamliship kéliwatqanliqi melum. Shundaqla hashar Uyghur déhqanlirining namratliqtin qutulalmasliqidek janijan menpe'etige chétilidighan shundaqla mislisiz qarshiliqlargha, rayonning tinchliqigha seweb boluwatqan ötkür mesililerning biri bolup kelmekte. Undaqta, bu nöwet da'iriler rastinila hasharni bikar qildimu? bikar qilinmaqchi bolghan mejburiyet emgikining konkrét türliri qaysilar? halbuki, hashar éghir dawamliship kelgen xotendiki jaylardin bulargha jawab izdesh jeryanida, bu siyaset boyiche, ulargha éghir boyunturuq bolup kelgen hasharning qismen shekildiki emgekliridin qutulghan teqdirdimu, shekli özgergen heqsiz emgekning yene dawam qilidighanliqi ashkarilandi.

Shinjang gézitining-6 féwraldiki uniwérsal xewiride "Chaghan yétip kélishi bilen aptonom rayonimizdiki déhqan-charwichilar aptonom rayonluq partkom, xelq hökümitining katta sowghisini tapshuruwaldi" dep xewer berdi, bu "Katta sowghat" da'irilerning aptonom rayon miqyasida yézilardiki mejburiyet emgikining omumyüzlük emeldin qaldurushni qarar qilip uqturghanliqigha qaritilghan bolup, munasiwetlik xewerlerge qarighanda, bu xildiki teshwiqatlar gézit, zhurnal, radiyo, téléwiziye, tor qatarliq taratqular arqiliq tézlikte tengritaghning jenubiy we shimaligha tarqitilghan hem jaylarda uning emelishishini ilgiri sürüwatqanliqimu tekitlen'gen.

Tengritagh tori, shinjang géziti qatarliqlarning-6 féwral élan qilghan xewerliride bu siyaset bilen ammining hökümetning ghemxorluqini chongqur hés qilghanliqi teshwiq qilin'ghan bolup, xewerde mundaq bayanlarni köreleymiz:

"Aqsu shehirining ayköl baziri kona bazar kentidiki namrat ahale mexmut dawut mundaq dédi: "Da'im kentte mejburiyet emgikige qatnashqachqa, sirtqa chiqip ishleshke purset bolmighanidi. Emdi yézilarda mejburiyet emgiki omumyüzlük emeldin qalduruluptu, bu partiye we hökümetning xelqning séliqini bar amallar bilen yéniklitip, köpchilikni téximu yaxshi kün'ge érishtürmekchi bolghanliqini körsitidu. Biz menggü partiyege egiship méngip, namratliqtin téz qutulup, halliq jem'iyet qurup chiqishqa atlinimiz."

Xoten shehirining gujanbagh yézisi töwen gujanbagh kentining ahalisi exmettoxti islam mundaq dédi: "Barliq shekildiki heqsiz adem ishlitish emeldin qaldurulup, biz déhqanlarning yükini menbedin yéniklitip, kirimni ashurup, béyish ishenchimizni kücheytti, zéhniy küchimiz we waqtimizni ishlepchiqirishni rawajlandurush, kirimni ashurushqa serp qilalaydighan bolduq. Men chaghandin kéyin siyir baqmichiliq kölimini yenimu kéngeytip, kirimimni ashurup, namratliqtin baldurraq qutulushqa tirishimen."

Uchturpan nahiyisining mamlirim baziri üstünki xoten kenti ahalisi yasin toxti mundaq dédi: "Mejburiyet emgiki emeldin qalduruldi, biz a'ile igilikini rawajlandurushqa téximu köp waqit chiqiralaydighan bolduq. Chaghandin kéyin oghlumni aqsugha bérip xizmet tépip, tiriship ishlep, kirimini ashurushqa ewetimen."

Démek, Uyghur élining oxshimighan jayliridiki déhqanlarning bayanliridin, hazirgha qeder hasharning Uyghur éli miqyasida omumyüzlük dawamliship kelgenliki we ammigha éghir yük bolup kelgenlikini körüwalalaymiz. Uyghurlarni izchil narazi qilip kéliwatqan adaletsiz siyasetlerning biri bolghan hashar chet'ellerdiki Uyghur kishilik he hoquqlirini qoghdash yolida pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur teshkilatliriningmu küntertipidiki nuqtiliq mesile bolup, ular mexsus hashar heqqidiki doklat we bayanatlarni élan qilip xelq'ara jem'iyetning Uyghurlar uchrawatqan mezkur mesilige diqqet qilishqa, xitayni özi qol qoyghan xelq'araliq kélishimlerge özining qanunigha xilap yürgüzüwatqan hashar emgikini bikar qilishqa bésim ishlitishke chaqiriq qilip kelgen idi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining washin'gtondiki ishxanisidin ziyaritimizni qobul qilghan mezkur teshkilatning tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanim "Hashar emgiki Uyghur déhqanlirini ézip kelgen, xitayning Uyghurlarni namrat qaldurush, bayliq, zémin her nersisidin ayrip pütünley kontrol qilishni meqset qilghan adaletsiz siyasiti, éghir derijidiki kishilik hoquq depsendichiliki, nöwette xitay buni meyli néme sewebtin bikar qilghan bolmisun, birinchidin, özining jinayitini yeni Uyghurlargha qulluq tüzümdiki hasharni yürgüzüp kelgenlikini resmiy étirap qilghanliqi" dep körsetti we yene, xitay da'irilirining mejburiyet emgikini bikar qilimiz dégini, yenila burunqigha oxshash köz boyamchiliq bolushi mumkin, déhqanlarni bikargha mejburiy ishlitishni bashqa shekillerde dawam qilishi mumkin" dégendek gumanlirini otturigha qoydi.

Bu nöwet Uyghur aptonom rayonluq hökümet yézilardiki mejburiy emgekni bikar qilish qararini élan qilishtin burun, aldi bilen xoten sheherlik da'iriler bu yil 1-féwraldin étibaren herqandaq shekildiki heqsiz emgekni emeldin qalduridighanliqini élan qilghan idi.

Xoten sheherlik hökümet torigha chaplan'ghan bu qararda, buningdin kéyin xoten shehiri miqyasidiki barliq yéza, bazar we kentlerdiki hashar xaraktérini alghan heqsiz emgeklerning birdek bikar qilinidighanliqi qeyt qilin'ghan., radiyomizgha kéliwatqan inkaslardin melumki, xoten wilayiti Uyghur déhqanlirining zimmisidiki hashar séliqi eng éghir rayon bolup, bundaq heqsiz emgekning waqti hetta birqanche ayghiche sozulidiken. Hemmige melum bolghandek xoten shundaqla rayon boyiche eng namrat jay hésablinidu.

Hashar dawamliship kéliwatqan jaylardin xotenning lawru yézisidiki bir déhqanning bayanliridin, derweqe da'irilerning mejburiy emgekni pütünley bikar qilimiz dep turup yenila déhqanlarni heqsiz ishlitishni bashqa namlarda dawam qilidighanliqi ashkarilandi:

-Hasharni bikar qilimiz dep uqtadimu silergimu?
-Uqtadi, bir hepte boldi.
-Resmiy yoq qilimiz dédimu yaki uning ismini özgertip qollinamdiken?
-Hashani yoq qilimiz, kelkün apiti, sel kélidighan ishlar bolsa hemmimiz yardem qilimiz, orman qilish bayramlirida köchet tikidighan ishlar bolsa shu chaghda yene yighimiz dédi.
-Bu östeng chépish, köchet tikish dégendek emgeklerdin bashqimu hashar barmidi?
-Bati, bati, mesilen, bir dadoyningkini bilek dadüyge yötkep, kentlerge yötkep jirim salidighan, ériq ‏-östenglerni chapidighan, mushu 11-aydimu toxtimay hashargha apardi. Bashqa kentlerge, mashinida apirip ekélidu.
-Héchqandaq heq bermeydu?
-Yaq, heq bermeydu.
-Qatnashmisanglachu?
-Siyasetken ayna, qatnashmisaq, künige 50 koy, 100 koy jerimane dep kiridu kadirlar.
-Emdi bir az bolsimu yéniklep qalidikensilerde?
-Yéniklep qalimiz.
-Bir yilda qanche kün hashargha chiqattinglar.
30-Kün dawamlishatti burun, bir yilda baridighan künimiz, 3, 4 yildin béri 45 künche bériwatattuq. Jiqlighan.
-Burun naraziliqlarni dep baqqanmu?
-Narazi bolsaqmu, kadirlar siyasetken deytti emdi...
-Emdi bu hasharni bikar qilidighan'gha ishendinglarmu?
-Ishenduq emdi, siyaset dep uqturghandikin. Burun hashargha barattuq deytti emdi, mawu 6-aylarda kelkün kélidu, shu chaghda achiqidu, emdi 10, 15 kün.

Xoten guma nahiyilik hökümet xelq ishliri ishxanisidin ziyaritimiz qobul qilghan bir mes'ul xadimning bayanlirimu da'irilerning "Yézilardiki her qandaq shekildiki mejburiyet emgikini pütünley tügitimiz" déginining yenila qismenlikke ige ikenlikini delillidi:

-Siz néning muxbiri?
Men erkin asiya radiyosining muxbiri, hasharning pütünley bikar qilidighanliqi heqqide xewerlerni körduq, buni déhqanlargha uqtadinglarmu?
-Bikar qilip hazir, yézilarghiche, kentlergiche yetküzüp emeliyliship qiliwatidu.
-Bu siyaset qachandin bashlap küchke ige?
-Birinchi ayning axiridin bashlap emeliylishidu. Eyni waqitta méning chüshinishimche, burun emdi, ezeldin mejburiy emgek yaki parawanliq emgiki boyiche 18 kündin 30 kün'giche ishlitip kelgen. Mawu kelkün kelgenlerde..
-U kelkün'ge ishlesh dégenler hashar hésablanmamdu?
-He, u déhqanlar unimu yoqmikin dep xosh bolup ketken oxshaydu.
-Bular hashar emesmu?
-Umu hashar, shu boyiche mangidu.
-Déhqanlar xosh boldimu bu xewerni anglatqandin kéyin?
-Xosh, chin könglidin xosh bolaptu, közige yash élip, kompartiye yaxshi, hökümet yaxshi dep.
-Buninggha xilapliq qilghanlarni jazalash heqqide mezmunlarmu barmu?
-Bar, bar, hazirghiche qanun da'irisige chüshmidimikin deymen, siyaset boyiche partkom tereptin bir terep qilip mes'uliyitini sürüshte qilidighanning gépi bar?
-Bu siyasetke néme sewebtin özgertish kirgüzüldi?
-Men emdi chong bashliq emes, emdi shu, déhqanlarning yükini yéniklitish, kirimini yuqiri kötürüsh üchün.
-Buning aldida déhqanlardinmu naraziliq pikirliri kelgenmu?
-Buninggha men jawab bérelmeymen.

4 ‏-Féwral aptonom rayonluq partkom, xelq hökümiti ish béjirish bashqarmisining uqturushida yene, "Uqturush"ning rohigha xilapliq qilghanlar yaki shekli özgergen halda déhqan-charwichilargha qalaymiqan séliq salghan, ulardin qalaymiqan jerimane alghanlarni qanun-belgilime boyiche qattiq bir terep qilish kérek. Dégenler alahide tekitlen'gen idi. Emma bu heqte éniq qanun yaki nizam élan qilinmidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet