Xitayni "Hashar"ni bikar qilishni jakarlashqa néme mejbur qildi?

Muxbirimiz gülchéhre
2017-02-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Hashargha mejburlinip östeng chépiwatqan Uyghur déhqanlar. Aqsu.
Hashargha mejburlinip östeng chépiwatqan Uyghur déhqanlar. Aqsu.
Social Media

4-Féwral, xitay da'iriliri pütün Uyghur diyarida déhqanlarni her qandaq shekilde heqsiz emgekke sélishni bikar qilghanliqini jakarlidi. Buning bilen shekli özgergen qulluq tüzümni Uyghurlargha hazirgha qeder yürgüzüp kelgenlikini étirap qilghan boldi. Halbuki, Uyghur déhqanlarni xush qilghan bu xewer heqqide élip barghan éniqlashlirimizdin, buning rayonda hasharning pütünley bikar qilin'ghanliqidin dérek bermeydighanliqi delillendi.

Heqsiz emgekke sélishtek qulluq tüzümini teltöküs yoqitish, birleshken döletler teshkilati we insan heq-hoquqlirini qoghdash teshkilatliri ortaq köngül bölüwatqan bir mesile, dunya Uyghur qurultiyi bultur 11-ayda "Sherqiy türkistandiki mejburiy emgek sistémisi-döletning testiqi bilen yürgüzüwatqan hashar sistémisi" mawzuluq doklatini élan qilip "Xelq'ara jem'iyetni Uyghur élidiki hashar tüzümige diqqet qilishqa chaqiriq qilghan idi. Uyghur közetküchiler xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüp kelgen mejburiyet emgikini bikar qilishigha, rayonda künsayin küchiyiwatqan qarshiliqlardin bashqa, xelq'ara jem'iyetning bésimimu belgilik rol oynighan bolushi mumkinlikini otturigha qoymaqta.

Déhqanlarni opche mejburiy heqsiz emgekke sélish dunyaning bashqa jaylirida mewjut bolmighan, peqet Uyghur élida Uyghurlargha qarita yolgha qoyuluwatqan, her qandaq kishilik hoquq ehdinamiliri we emgek qanunlirighimu xilap tüzüm. Xitay bu tüzümni yürgüzüsh bilen 1999-yili özi qolgha qoyghan birleshken döletler teshkilatining emgek ehdinamisigimu xilapliq qilip kelmekte. Bu ehdinamining 19- we 130-maddilirida her qandaq bir insanni ishleshke mejburlash yaki heqsiz ishlitishni teshebbus qilishmu, asasiy kishilik hoquqni dexli tawuzgha uchritish dep sherhlen'gen.

Uyghur élida dawam qiliwatqan hashar tüzümi boyiche, Uyghur déhqanlarning yiligha türlük shekillerde bir aydin 2 aygha qeder hashargha ishleydighanliqi melum. Bolupmu déhqanchiliqning bosh waqti hemde bash bahar mezgilliri we yene höl-yéghinliq pesillerde déhqanlar, östeng chépish, kelkündin mudapi'e körüsh, yer échish, köchet tikishke oxshash emgeklerge mejburiy hem heqsiz sélinip keldi, xitay hökümiti buni jaza sheklidimu qollandi, hashargha baralmighanlargha hetta éghir jerimane we bashqa chare körüshke oxshash qattiq qolluq tüzümlerni yürgüzüp keldi. Xelqning naraziliqi, Uyghur teshkilatlirining tenqidliri we xelq'aradiki emgek hoquqi hemde kishilik hoquqni qoghdash organlirining tenqidige uchrighanliqtin, ilgiri xitay hökümiti 2004-yilida bir qétim hashar emgikini bikar qilidighanliqini élan qilghan. Aridin 10 yildin artuq waqit ötken bolsimu, hashar Uyghur élining jenubidiki wilayetlerde yenila türlük shekil we namlar astida oxshash dawam qilmaqta.

Xotendin ziyaritimizni qobul qilghan bir déhqan 3-4 yil mabeynide hashar tüzümining qaytidin kücheytilgenlikini éytqan idi. Bu del shi jinping hakimiyetke chiqqan dewrge toghra kélidu shundaqla bu mezgildiki Uyghur éli weziyiti qarshiliqlar kücheygen, eng keskin bolghan bir mezgil hésablinidu. Undaqta, bu nöwet xitay da'irilirining Uyghur élida yézilardiki mejburiyet emgikini bikar qilishigha néme seweb boldi? xitayning buni élan qilishtiki sewebi néme? bu heqte mulahize yürgüzgen gérmaniyediki Uyghur közetküchilerdin perhat muhemmidi xitay hökümitining Uyghur déhqanlirining küchidin heqsiz paydilinip, iqtisadiy menpe'et yaritishtin bekrek, muqimliqning éhtiyaji bilen Uyghurlarni her türlük hashargha teshkillep yighip bashqurush, ularning erkin pa'aliyet qilishini cheklesh arqiliq kontrol qilishni, ularni teqib qilishni ishqa ashurush meqsitide qollinip kelgenlikini, hasharning mewjut shekilliri we meqsetliri uning, Uyghurlarning namrat qélishigha, ishsiz qélishigha seweb boluwatqanliqidek her türlük tesirliri heqqide dunya Uyghur qurultiyi mexsus doklat élan qilghandin kéyin, Uyghurlarning hashargha mejburliniwatqanliqid'ek mesile heqqide xelq'araliq munasiwetlik organlarni teminleydighan matériyal boshluqi toluqlan'ghanliqini, xitay da'irilirining bu nöwet mejburiy emgekke sélishni bikar qilishni élan qilishida muhim seweblerning biri,, xelq'ara kishilik hoquq we emgek hoquqini qoghdash orunlirining bésimigha uchrighan bolushi mumkinlikini otturigha qoydi.

Bu heqte xoten guma nahiyisining xelq ishliri idarisidin ziyaritimizni qobul qilghan bir kadir, mejburiyet emgeklirini bikar qilish heqqidiki uqturushning hasharni bikar qilghanliqidin dérek bermeydighanliqini delilligen bolsimu, xitay hökümitining bu uqturushni chiqirishigha néme seweb bolghanliqi heqqide éniq jawab bérishtin özini qachurghan idi.

Perhat ependi yene, xitayning "Bir belwagh bir yol" istratégiyisini emeliyleshtürüsh üchün, xelq'ara jem'iyetning kishilik hoquq, soda kélishimliri we emgek qanunlirigha boysunmay amali bolmaydighanliqi, belkim mejburiyet emgikini bikar qilishni élan qilishining xitayning ichki we tashqi siyasetlirining éhtiyaji üchün bir köz boyamchiliq bolushi mumkinlikinimu otturigha qoydi. Shundaqla, "Bundaq bir köz boyamchiliq rayondiki qarshiliq we ötkür mesililerni yépip kételmeydu, Uyghurlarning qanuniy we kishilik heq-hoquqliri kapaletke ige qilinmay turup, xitay hökümiti Uyghur élida tinchliq we bashqa her qandaq siyasiy, iqtisadiy istratégiyilirinimu ilgiri sürelmeydu" dégen köz qarashlirini bayan qildi.

Toluq bet