Мазарларға қонған соал бәлгиси

Обзорчимиз абдувәли аюп
2020-09-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қәбристанлиқта кәткәнләрниң роһиға атап дуа қиливатқан көрүнүш. 2019-Йили 31-май, хотән.
Қәбристанлиқта кәткәнләрниң роһиға атап дуа қиливатқан көрүнүш. 2019-Йили 31-май, хотән.
AFP

Хәлқара мәтбуатлар вә хитай ишлигән тик ток, вичәт қатарлиқ әпләридин тарқалған учурларда хотәндики султаним, имам асим, имам җәпири садиқ, қәшқәрдики султан арсланхан, ордихан падишаһим, яркәнттики дохан паша қатарлиқ миң йиллиқ тарихни қучақлап ятқан мазарларниң чеқилиши оттуриға чиқти. Таратқуларниң хәвиригә қариғанда чеқилған мазарлар йүздин ашидикән.

Мазарларниң чеқилиши хәлқарада тәсир қозғиғандәк уйғурларда диққәт қозғимиди, болупму мәсчитләрниң чеқилишиға охшаш күчлүк ғулғула қозғиялмиди. Шуңа бу һәқтә хәлқара мәтбуатларниң елан қилғанлиридин башқа қолимизда муһаҗирәттики уйғурлардин топланған мәлумат йоқниң орнида.

Әмәлийәттә мазарларниң чеқилиши мәсчитләрниң чеқилишидинму еғир паҗиә. Чүнки мәсчитләрни қайта селивалғили болиду, қандақ селишни халиса шу услубта қурушқа болиду, әмма көчүрүлгән мазар тавапсиз қалиду, хараб қилинған, изи йоқитилған мазарларни әслигә кәлтүргили болмайду.

Мазарлар уйғурларниң һаятидики үч чоң мурасимниң бири болған өлүмгә мунасивәтлик барлиқ адәтләрниң паалийәт соруни. Бир уйғур адәттә мәсчитләргә бармаслиқи мумкин, әмма ата-аниси түгәп кәткәндә қәбристанлиққа бармаслиқи мумкин әмәс.

Уйғур болуп өскән һәр қандақ бир адәм өлүминиң җәмәтидин қалған қәбристанлиқта узитилишини, ата бовиси көмүлгән тупрақта көз юмушни арзу қилиду. Хитай һөкүмитиниң мазарларни хараб қилиши һәр бир уйғурниң хусусий һаятидики мәнаға, коллектип һаятидики мизанға вә ахирәтлик арзу-арманларға қәдәр чеқилғанлиқтур. Хитайниң мазарларға һуҗум қилишидики сәвәбләрни тәһлил қилғанда көзләргә мундақ нуқтилар ташлиниду.

Мазарлар уйғурларни әҗдадиниң миллий қисмәтлиригә бағлайду, күрәшчан тарихиға бағлайду. Хотәндики султаним мазири уйғурларға мәшһур «абдурахман ханғоҗа» дастанидики абдурахман ханни әслитиду. Абдурахман ханғоҗа 1860-йиллардики уйғур азадлиқ инқилабиниң хотәндики ялқуниға от яққан һәбибулла муптиниң оғли. Бу инқилабта шеһит болған әскәрләр вә қомандан абдурахман ханғоҗа мушу йәргә дәпнә қилинған. Бу мазарни вәйран қилиш дегәнлик уйғурниң инқилаб тарихини пайхан қилғанға баравәр. Мазарлар вәйран қилинса әҗдад билән әвлад оттурисида риштә үзүлиду. Бу һалда милләттә әҗдадиға варислиқ қилиш, әҗдадиниң инқилабиға, ирадисигә вә роһиға әгишиш суслайду.

Мазарлар уйғурларниң тарих дәрсханисидур. Қәшқәрдики ордихан падишаһим мазири қараханийлар дөлитиниң султанлиридин ели арсланханға бағлиниду. Бу мазар хотәндики имам асим, имам җәпири садиқ мазарлириға охшаш қараханийлар дөләт армийәсидин шеһит болғанлар ятқан җай. яркәнттики дохан падишаһим мазири уйғурларниң ахирқи дөләтлиридин сәидийә ханлиқиға шаһит болған шәхсләрниң ятқан җайи. Уч турпандики «йәттә қизлирим» мазири уйғурларниң манҗу басқунчилириға қарши күришиниң гуваһчисидур. юқириқи мазарлар уйғурниң тарих дәрсханиси болғачқа шәрқи түркистандики тавапчилири әң көп вә әң муқәддәс тавапгаһлардин болуп қалған.

Мазарлар уйғурға өзиниң әдәбиятини вә сәнитини тонутиду. Мазарларда мәхсус дастанчилар, муқамчилар вә мәддаһлар уйғурларниң тарихи әсәрлирини орунлайду. Һәр бир мазарда оқулидиған нахша қошақлар вә шу йәрләрдә оқулидиған тарихи дастанлар бар. Мәсилән, «ордахеним» нахшиси, «абдурахман ханғоҗа», «нузугум» дастанлирини һәр бир уйғурниң қулақлириға қуювәткән сорун ашу мазарлардур. Уйғур үчүн тарихида өткән қәһриманлар, алимлар, хақанлар вә җамаәт әрбаблири муһим болғачқа бу мазарни тавап қилишму уйғурлар арисида шундақ хасийәтлик һесабланған.

Мазарлар уйғурниң җамаәтлишидиған, пикир алмаштуридиған, уюшидиған әң муһим паалийәт соруни. Бу сорун хитайниң 1949-йилдин буянқи таҗавузидин кейинму пүтүнләй мустәқил мәвҗут болуп кәлгән. Хитай һөкүмити мәсчитләргә маашлиқ имамларни қойған билән мазарларға ундақ арилишип болалмиған. Уйғурда бәзи намайишлар мейит намизидин қозғалған. Бурунқисини алсақ 1980-йили қәшқәрдә болған намайиш вә ахирқиси 2014-йили кәлпиндә болған намайишлар мейит намизидин қозғилип чиққан.

Мазарларниң чеқилишиниң уйғур мәвҗутлуқиға көрситидиған тәсири юқириқи сәвәбләр түпәйлидин мөлчәрлигүсиз мәниви зәхмәт пәйда қилиду. Бу зәхмәт һәм һәр бир кишиниң қәлбини, һәмдә милләтниң роһини зедиләйду.

Хитай һөкүмити мазарларни чеқип, йөткәп вәйран қилған йәрләрдә мәсчиттә яки қәбристанлиқта оқулидиған мейит намизиниң қәйәрдә оқулуватқанлиқи бир соал бәлгиси. Хитай дәпнәхана дегән орунни қурған болуп бу бәлким мейитни бир тәрәп қилишқа ишлитилгән болуши мумкин. Бу һәр бир уйғурниң психикисини, милләтниң роһини сарасимигә селиватқан болуши мумкин. Бу уйғурларниң миң йиллардин буян давам қилип кәлгән дәпнә адитини өзгәртиш болуп һесаблиниду.

Мениңчә хитайниң мазарларни чеқиши, қәбристанлиқларни йөткиши, дәпнә ишлирини бир туташ башқуруш намида уйғурларниң дәпнә адитини чәклиши хитайниң уйғур кимликини йоқитиштики пиланлириниң әң муһим һалқиси. Хитайниң әсәбийликкә қарши туруш дегини уйғурни хитайдин пәрқләндүрүп туридиған миллий алаһидиликләрни йоқитиш дегәнлик болидиғанлиқи ениқ көрүнмәктә.

Хитайниң мазарларни пиланлиқ вәйран қилиши үч милйонға йеқин уйғур қатарлиқ йәрлик милләтләрни пәрқлиқ намлар билән аталған орунларға қамишидин кейин йүз бәрди. Хитай һөкүмити аввал кишиләрни түрлүк гуманлар билән қамиған, қамалмай қалғанларниң уйғурлуқиға болған муһәббитини синаш үчүн мазар чеқиш усулини ойлап чиққан. Дәпнәханиларни арқилиқ уйғурларниң өз мәдәнийитигә болған садақитини синиған. Мазарларни чеқишқа суслуқ қилған уйғур рәһбәр вә кадирлар «икки йүзлимичи», наразилиқ билдүрүп чиққан, қәбриләрни йөткәшкә қошулмиған авам «идийәси зәһәрләнгән» дейилип лагерларға йолланған болуши мумкин.

Уйғур шәһәрлири вә әнәниви йеза базарлирида мазарлар чеқилип, қәбристанлиқлар вәйран қилинғандин кейин инсан тәбиий һалда өзини тупраққа, юртқа бағлап туридиған йилтизи қомурулғандәк туйғуға келип қалиду. Һейт байрамларда йоқлиғудәк ата-бовилардин қалған қәбрә, яки тәвәррүк мазарлар қалмиған уйғурларни әсли юрт маканлардин айриш, шәрқи түркистандики хитай қаплиған шәһәрләргә вә хитай өлкилиригә йөткәп қулларчә әмгәккә селиш нисбәтән асанлишиду. Шуңа мазарларниң чеқилишидин кейин уйғурларни тарқақлаштуруш, хитайлар арисиға чечип йоқ қилиш пилани йолға қоюлуватиду.

Чеқилған мазарларға бәдәл қилинидиғандәк һәр кәнткә бирдин селинған җәсәт көйдүрүш мәркәзлири кишиниң тенини шүркүндүриду. Мутләқ назарәт, тәһдит вә қорқунчта яшаватқан уйғурниң ишик алдиға җәсәт көйдүрүш орунлирини қуруш техиму зор сарасимә пәйда қилиду. Бәлким хитай кишиләргә мушундақ вәһимә селиш арқилиқ кишиләрни барлиқ әхлақи, әнәниви мизанларни чөрүп ташлап яшашқа, һәр қандақ васитиләрни қоллинип һаят қелишқа, көйүп күл болуштин бурун һаяттики ахирқи аптаптин болсиму бәһримән болушқа зорлаватқан болуши мумкин.

Мазарларниң ичидә сақлинип қалғанлириму хели бар. Мәсилән, қәшқәрдики апақ хоҗа мазири, турпандики имин хоҗа мазири, қумулдики ваңларниң мазарлиқи һелиму мәвҗут. Бу мазарлар чеқилмақта йоқ, безилип саяһәтчиләрни җәлп қилмақта. Чүнки апақ хоҗа вә имин хоҗилар хитайниң нәзиридә вәтәнпәрвәр затлар болуп уйғурларни хитайниң беқиндисиға айландурушта һәссә қошқан кишиләрниң қәбрисидур.

Чеқиливатқан мазарларниң орнини елиш еһтималлиқи болған җәсәт көйдүрүш орни 2016-йили майдин башлап селиниватқан болуп «шинҗаң гезити» ниң 2020-йили 11-апрел тарқатқан хәвиридә давамлиқ селиниватқанлиқидин мәлумат бәргән.

Мазарлар чеқилди. Чеқилған мазарларға қарап ғурурлар зедә болди, уйғурлар миң йиллардин буян ават қилип кәлгән тупрақларда әҗдадимизниң роһи қорунди. Мән хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан йоқитиш сияситини гитлерниңкигә охшаш фашистлиқ дәп қараймән. Хитай компартийәсиниң қиливатқини худди натсистлар партийәси йәһудийларға қилған өч елиш тәдбиридур. Чүнки хитай әнәнисидә өч елишниң әң әшәддий шәкли дүшмән көрүлгән тәрәпниң ата бовисиниң қәбрисини бузуветиштур. Бундақ қисасхорлуқ, уйғур қисасчилар тәшкилатини пәйда қилмайду, дегили болмайду. Әгәр шундақ әһвал көрүлсә хитайниң пүткүл җаһанға йейилған мәнпәәти вә мәнпәәтдарларниң қақшатқуч зәрбигә учриши мумкин. Хитай һөкүмитиниң бундақ явайилиқ, қисасхорлуқ вә вәһшийлик ичидин қандақ вә қачан қутулуп адаләт дунясиға қачан қайтип келиши бир чоң соал бәлгиси.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт