Mazarlargha qon'ghan so'al belgisi

Obzorchimiz abduweli ayup
2020-09-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Qebristanliqta ketkenlerning rohigha atap du'a qiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 31-may, xoten.
Qebristanliqta ketkenlerning rohigha atap du'a qiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 31-may, xoten.
AFP

Xelq'ara metbu'atlar we xitay ishligen tik tok, wichet qatarliq epleridin tarqalghan uchurlarda xotendiki sultanim, imam asim, imam jepiri sadiq, qeshqerdiki sultan arslanxan, ordixan padishahim, yarkenttiki doxan pasha qatarliq ming yilliq tarixni quchaqlap yatqan mazarlarning chéqilishi otturigha chiqti. Taratqularning xewirige qarighanda chéqilghan mazarlar yüzdin ashidiken.

Mazarlarning chéqilishi xelq'arada tesir qozghighandek Uyghurlarda diqqet qozghimidi, bolupmu meschitlerning chéqilishigha oxshash küchlük ghulghula qozghiyalmidi. Shunga bu heqte xelq'ara metbu'atlarning élan qilghanliridin bashqa qolimizda muhajirettiki Uyghurlardin toplan'ghan melumat yoqning ornida.

Emeliyette mazarlarning chéqilishi meschitlerning chéqilishidinmu éghir paji'e. Chünki meschitlerni qayta séliwalghili bolidu, qandaq sélishni xalisa shu uslubta qurushqa bolidu, emma köchürülgen mazar tawapsiz qalidu, xarab qilin'ghan, izi yoqitilghan mazarlarni eslige keltürgili bolmaydu.

Mazarlar Uyghurlarning hayatidiki üch chong murasimning biri bolghan ölümge munasiwetlik barliq adetlerning pa'aliyet soruni. Bir Uyghur adette meschitlerge barmasliqi mumkin, emma ata-anisi tügep ketkende qebristanliqqa barmasliqi mumkin emes.

Uyghur bolup ösken her qandaq bir adem ölümining jemetidin qalghan qebristanliqta uzitilishini, ata bowisi kömülgen tupraqta köz yumushni arzu qilidu. Xitay hökümitining mazarlarni xarab qilishi her bir Uyghurning xususiy hayatidiki menagha, kolléktip hayatidiki mizan'gha we axiretlik arzu-armanlargha qeder chéqilghanliqtur. Xitayning mazarlargha hujum qilishidiki seweblerni tehlil qilghanda közlerge mundaq nuqtilar tashlinidu.

Mazarlar Uyghurlarni ejdadining milliy qismetlirige baghlaydu, küreshchan tarixigha baghlaydu. Xotendiki sultanim maziri Uyghurlargha meshhur "Abduraxman xan'ghoja" dastanidiki abduraxman xanni eslitidu. Abduraxman xan'ghoja 1860-yillardiki Uyghur azadliq inqilabining xotendiki yalqunigha ot yaqqan hebibulla muptining oghli. Bu inqilabta shéhit bolghan eskerler we qomandan abduraxman xan'ghoja mushu yerge depne qilin'ghan. Bu mazarni weyran qilish dégenlik Uyghurning inqilab tarixini payxan qilghan'gha barawer. Mazarlar weyran qilinsa ejdad bilen ewlad otturisida rishte üzülidu. Bu halda millette ejdadigha warisliq qilish, ejdadining inqilabigha, iradisige we rohigha egishish suslaydu.

Mazarlar Uyghurlarning tarix dersxanisidur. Qeshqerdiki ordixan padishahim maziri qaraxaniylar dölitining sultanliridin éli arslanxan'gha baghlinidu. Bu mazar xotendiki imam asim, imam jepiri sadiq mazarlirigha oxshash qaraxaniylar dölet armiyesidin shéhit bolghanlar yatqan jay. Yarkenttiki doxan padishahim maziri Uyghurlarning axirqi döletliridin se'idiye xanliqigha shahit bolghan shexslerning yatqan jayi. Uch turpandiki "Yette qizlirim" maziri Uyghurlarning manju basqunchilirigha qarshi kürishining guwahchisidur. Yuqiriqi mazarlar Uyghurning tarix dersxanisi bolghachqa sherqi türkistandiki tawapchiliri eng köp we eng muqeddes tawapgahlardin bolup qalghan.

Mazarlar Uyghurgha özining edebiyatini we sen'itini tonutidu. Mazarlarda mexsus dastanchilar, muqamchilar we meddahlar Uyghurlarning tarixi eserlirini orunlaydu. Her bir mazarda oqulidighan naxsha qoshaqlar we shu yerlerde oqulidighan tarixi dastanlar bar. Mesilen, "Ordaxénim" naxshisi, "Abduraxman xan'ghoja", "Nuzugum" dastanlirini her bir Uyghurning qulaqlirigha quyuwetken sorun ashu mazarlardur. Uyghur üchün tarixida ötken qehrimanlar, alimlar, xaqanlar we jama'et erbabliri muhim bolghachqa bu mazarni tawap qilishmu Uyghurlar arisida shundaq xasiyetlik hésablan'ghan.

Mazarlar Uyghurning jama'etlishidighan, pikir almashturidighan, uyushidighan eng muhim pa'aliyet soruni. Bu sorun xitayning 1949-yildin buyanqi tajawuzidin kéyinmu pütünley musteqil mewjut bolup kelgen. Xitay hökümiti meschitlerge ma'ashliq imamlarni qoyghan bilen mazarlargha undaq ariliship bolalmighan. Uyghurda bezi namayishlar méyit namizidin qozghalghan. Burunqisini alsaq 1980-yili qeshqerde bolghan namayish we axirqisi 2014-yili kelpinde bolghan namayishlar méyit namizidin qozghilip chiqqan.

Mazarlarning chéqilishining Uyghur mewjutluqigha körsitidighan tesiri yuqiriqi sewebler tüpeylidin mölcherligüsiz meniwi zexmet peyda qilidu. Bu zexmet hem her bir kishining qelbini, hemde milletning rohini zédileydu.

Xitay hökümiti mazarlarni chéqip, yötkep weyran qilghan yerlerde meschitte yaki qebristanliqta oqulidighan méyit namizining qeyerde oquluwatqanliqi bir so'al belgisi. Xitay depnexana dégen orunni qurghan bolup bu belkim méyitni bir terep qilishqa ishlitilgen bolushi mumkin. Bu her bir Uyghurning psixikisini, milletning rohini sarasimige séliwatqan bolushi mumkin. Bu Uyghurlarning ming yillardin buyan dawam qilip kelgen depne aditini özgertish bolup hésablinidu.

Méningche xitayning mazarlarni chéqishi, qebristanliqlarni yötkishi, depne ishlirini bir tutash bashqurush namida Uyghurlarning depne aditini cheklishi xitayning Uyghur kimlikini yoqitishtiki pilanlirining eng muhim halqisi. Xitayning esebiylikke qarshi turush dégini Uyghurni xitaydin perqlendürüp turidighan milliy alahidiliklerni yoqitish dégenlik bolidighanliqi éniq körünmekte.

Xitayning mazarlarni pilanliq weyran qilishi üch milyon'gha yéqin Uyghur qatarliq yerlik milletlerni perqliq namlar bilen atalghan orunlargha qamishidin kéyin yüz berdi. Xitay hökümiti awwal kishilerni türlük gumanlar bilen qamighan, qamalmay qalghanlarning Uyghurluqigha bolghan muhebbitini sinash üchün mazar chéqish usulini oylap chiqqan. Depnexanilarni arqiliq Uyghurlarning öz medeniyitige bolghan sadaqitini sinighan. Mazarlarni chéqishqa susluq qilghan Uyghur rehber we kadirlar "Ikki yüzlimichi", naraziliq bildürüp chiqqan, qebrilerni yötkeshke qoshulmighan awam "Idiyesi zeherlen'gen" déyilip lagérlargha yollan'ghan bolushi mumkin.

Uyghur sheherliri we en'eniwi yéza bazarlirida mazarlar chéqilip, qebristanliqlar weyran qilin'ghandin kéyin insan tebi'iy halda özini tupraqqa, yurtqa baghlap turidighan yiltizi qomurulghandek tuyghugha kélip qalidu. Héyt bayramlarda yoqlighudek ata-bowilardin qalghan qebre, yaki tewerrük mazarlar qalmighan Uyghurlarni esli yurt makanlardin ayrish, sherqi türkistandiki xitay qaplighan sheherlerge we xitay ölkilirige yötkep qullarche emgekke sélish nisbeten asanlishidu. Shunga mazarlarning chéqilishidin kéyin Uyghurlarni tarqaqlashturush, xitaylar arisigha chéchip yoq qilish pilani yolgha qoyuluwatidu.

Chéqilghan mazarlargha bedel qilinidighandek her kentke birdin sélin'ghan jeset köydürüsh merkezliri kishining ténini shürkündüridu. Mutleq nazaret, tehdit we qorqunchta yashawatqan Uyghurning ishik aldigha jeset köydürüsh orunlirini qurush téximu zor sarasime peyda qilidu. Belkim xitay kishilerge mushundaq wehime sélish arqiliq kishilerni barliq exlaqi, en'eniwi mizanlarni chörüp tashlap yashashqa, her qandaq wasitilerni qollinip hayat qélishqa, köyüp kül bolushtin burun hayattiki axirqi aptaptin bolsimu behrimen bolushqa zorlawatqan bolushi mumkin.

Mazarlarning ichide saqlinip qalghanlirimu xéli bar. Mesilen, qeshqerdiki ap'aq xoja maziri, turpandiki imin xoja maziri, qumuldiki wanglarning mazarliqi hélimu mewjut. Bu mazarlar chéqilmaqta yoq, bézilip sayahetchilerni jelp qilmaqta. Chünki ap'aq xoja we imin xojilar xitayning neziride wetenperwer zatlar bolup Uyghurlarni xitayning béqindisigha aylandurushta hesse qoshqan kishilerning qebrisidur.

Chéqiliwatqan mazarlarning ornini élish éhtimalliqi bolghan jeset köydürüsh orni 2016-yili maydin bashlap séliniwatqan bolup "Shinjang géziti" ning 2020-yili 11-aprél tarqatqan xewiride dawamliq séliniwatqanliqidin melumat bergen.

Mazarlar chéqildi. Chéqilghan mazarlargha qarap ghururlar zéde boldi, Uyghurlar ming yillardin buyan awat qilip kelgen tupraqlarda ejdadimizning rohi qorundi. Men xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan yoqitish siyasitini gitlérningkige oxshash fashistliq dep qaraymen. Xitay kompartiyesining qiliwatqini xuddi natsistlar partiyesi yehudiylargha qilghan öch élish tedbiridur. Chünki xitay en'eniside öch élishning eng esheddiy shekli düshmen körülgen terepning ata bowisining qebrisini buzuwétishtur. Bundaq qisasxorluq, Uyghur qisaschilar teshkilatini peyda qilmaydu, dégili bolmaydu. Eger shundaq ehwal körülse xitayning pütkül jahan'gha yéyilghan menpe'eti we menpe'etdarlarning qaqshatquch zerbige uchrishi mumkin. Xitay hökümitining bundaq yawayiliq, qisasxorluq we wehshiylik ichidin qandaq we qachan qutulup adalet dunyasigha qachan qaytip kélishi bir chong so'al belgisi.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet