"Xinjiang Initiative" herikiti qollashqa érishmekte

Muxbirimiz irade
2018-09-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Awstraliye makkuwéri uniwérsitétining oqutquchisi kéwin korrikoning mezkur mektep tor bétide élan qilin'ghan qisqiche terjimihali.
Awstraliye makkuwéri uniwérsitétining oqutquchisi kéwin korrikoning mezkur mektep tor bétide élan qilin'ghan qisqiche terjimihali.
mq.edu.au

Xitay hökümitining Uyghur élide yépiq terbiye lagérlirini yolgha qoyuwatqanliqi we hazir bir milyondin artuq kishining lagérlarda muddetsiz halda qamalghanliqi éniqlan'ghandin kéyin 21-esirde yüz bériwatqan bu paji'eni ayaghlashturush üchün xelq'araliq bésim shekillendürüsh yolida nurghun tirishchanliqlar körsitilmekte.

Awstraliye makkuwéri uniwérsitétining oqutquchisi kéwin korrikoning teshebbusi we amérikidiki dangliq qanunshunasliq proféssori, xitay qanuni tetqiqati boyiche tonulghan tetqiqatchi jérimiy koxen, Uyghur tarixi boyiche tetqiqatchi rayin sam qatarliqlarning awaz qoshushi bilen qurulghan "Xinjiang Initiative", yeni "Uyghurlarni qollashni teshebbus qilish guruppisi" ene shu tirishchanliqlarning biri. Bu guruppa, Uyghur élide 21-esirde yolgha qoyulghan yighiwélish lagérlirini qobul qilish mumkin bolmaydighan bir jinayet dep qaraydighan we buni dunyagha ashkarilashni bir ilim ehlining exlaqiy we kespiy burchi dep qarawatqan bir qatar gherblik tetqiqatchilarni bir arigha jem qilish arqiliq Uyghur mesilisige dunya miqyasida küchlük sada peyda qilishni közlimekte.

Mezkur guruppining qurghuchisi bolghan awstraliye makkuwéri uniwérsitétining oqutquchisi doktor kéwin korriko bizning ziyaritimizni qobul qildi. Uning éytishiche, "'kelmeske ketti' dep qariliwatqan bir paji'elik tarix hazirqi künde yene tekrarliniwatqan turuqluq, buninggha dunyadin yéterlik sada qozghalmasliqi, bolupmu xitayni tetqiq qilish bilen shughulliniwatqan tetqiqatchilarning sükütte turushi{ özini qattiq oylandurghan. U bu heqte mundaq deydu:
"Rayonda yüz bériwatqanlar kishini tolimu chöchütidu. U bizge oxshash xitayni tetqiq qiliwatqan tetqiqatchilar xuddi héch ish bolmighandek, qulaqni yopurup özimizning tetqiqatini dawamlashturidighan derijide emes. Shunga men ilmiy tetqiqatchilar bu heqte néme ish qilalaymiz?, dep oylinishqa bashlidim. Tuyuqsizla kallamgha mushundaq bir guruppa qurush idiyesi keldi. Biz tetqiqatchilarning eslide bu mesilini chüshenmigenlerge chüshendüridighan, anglimighanlargha anglitidighan jiq pursetlirimiz bar. Biz shu sorunlarni ishlitip turup derijidin tashqiri bu weziyet heqqide téximu köp chüshinish hasil qilalaymiz. Elwette bezi tetqiqatchilarda men xitayni tenqidlep qoysam, xitay wiza bermise, xitaygha dawamliq bérip tetqiqatlirimni dawamlashturalmay qalarmenmu? deydighan endishiler boldi. Biraq men alliqachan bu endishilerni bir chetke tashliwettim".

Derweqe, xitay hökümiti yillardin béri xitaydiki mesililerni ochuq -ashkara tilgha alghan, saqlinip yatqan mesililerge tenqidiy pikir bergen, bolupmu Uyghurlar we tibetlerning tarixi, ularning siyasiy we ijtima'iy weziyitini tetqiq qilip bu heqte pikir bayan qiliwatqan tetqiqatchilar, muxbirlardin wiza bermeslik yaki turushluq wizisini yéngilap bermeslik qatarliq usullar bilen öch élip, aqiwette ularni jimiqturush meqsitini ishqa ashurup kelgen idi. Biraq hazir nurghun tetqiqatchilar xitayning bundaq yoshurun tehditige qarimay, Uyghurlar uchrawatqan bu éghir zulumgha qarshi ochuq ipade bildürmekte. Shu seweblik nöwette "Xinjiang Initiative" gha qol qoyghan tetqiqatchilar sani 190 din ashqan. Doktor kéwin korriko hazir qol qoyghan kishi sanining eslidiki nishandin köp ashqanliqini bildürdi.

Undaqta, xitay hökümitining xitayni tetqiq qilish bilen shughulliniwatqan yuqiridiki bu tetqiqatchilar üstidiki tehditi hélihem özgermigen bir shara'itta ularni özgertken seweb néme? kéwin korriko buninggha Uyghur élidiki "Alahide weziyet" dep jawab berdi:
"Men bu guruppini qurush pikrini téxi oylap yürgen künlirimde méning kesipdashlirimdin biri bu guruppigha qétilish toghrisida ikkilinip qaldi. U manga ilmiy xizmetler bilen pa'aliyetchilik arisida bir perq barliqini éytti, uning qarishiche, "Akadémiye dégen pa'aliyetchilik emes" iken. Uning sözi méni bek oylandurdi. Men bu heqte nurghun oylandim. Lékin, rayonda némiler yüz bériwatqanliqigha qarisaq, shinjangda boluwatqanlar biz xitayda körüshke könüp qalghan kündilik kishilik hoquq depsendichilikidin alliqachan halqip ketti. Oylap béqing, pütkül bir millet milliy yaki dini étiqadi seweblik qariliniwatidu we muddetsiz hem qanunsiz halda lagérgha soliniwatidu. Her on ademning ichidin bir adem tutqun qilinip, kem dégende bir milyon kishi yighiwélish lagérigha solandi. Bu hadisini insaniyetke qarshi ötküzülgen bir jinayet dep atisaq ashuruwetken bolmaymiz. Mana bu méning mesililerge bolghan köz qarishimni özgertti. Hazir shinjangda yüz bériwatqini körülüp baqmighan bir özgirish. Eger 2012-yili biri chiqip manga ashundaq ish yüz béridu, dése men hergiz ishenmigen bolattim. Qisqisi, Uyghur rayonida yüz bériwatqanlar dunyani eng ümidsizlik ichide közitidighanlarningmu tesewwuridin halqip ketti. Men shinjangdiki hazirqi weziyetni wijdani bar herqandaq biri inkas bildürse bolidighan alahide bir ehwal dep qaraymen".

Mezkur guruppini qollap qol qoyghuchilar ichide amérika, awstraliye, en'gliye, kanada, gérmaniye, norwégiye, chéx jumhuriyiti, shiwétsiye, gollandiye, iran we xongkong qatarliq dölet we rayonlardiki herqaysi uniwérsitétlarda, tetqiqat merkezliride xizmet qilidighan nurghun ilmiy xadimlar, proféssorlar, musteqil tetqiqatchilar, zhurnalistlar qol qoyghan idi. Dangliq qanunshunas jerimiy koxén, Uyghur tarixi we siyasiy mesililiri tetqiqatchiliridin rayn sam, jeymis milward, shan robérts, maykil klark, jeymis léybold we en'gliyelik yazghuchi nik xoldstok qatarliqlar bular ichidiki peqetla bir qanchisi hésablinidu.

"Washin'gton pochtisi" gézitimu bu heriket heqqide xewer tarqitip, amérika we awstraliye we yawropadiki akadémiye yeni ilim saheside xitayning bésimi küchlük hés qiliniwatqan hazirqidek bir shara'itta otturigha chiqqan bu özgiche heriketning küchlük diqqet qozghighanliqini, oxshimighan dölet, oxshimighan qit'elerdiki dangliq uniwérsitétlarning tonulghan proféssorliri qatnashqan bu heriketning Uyghur élide yüz bériwatqan jinayetke diqqet qozghash üchün pa'al heriketke ötkenlikige ijabiy baha bergen. Kéwin korrikomu radiyomiz arqiliq yenimu köp kishilerning bu heriketke awaz qoshushni arzu qilidighanliqini bildürdi.

Tor bet adrési: xinjianginitiative.wixsite.com

Toluq bet