Uyghur közetküchiler xitay hökümitini heqiqetni qobul qilishqa chaqirdi

Muxbirimiz irade
2013-12-17
Élxet
Pikir
Share
Print
3 Neper Uyghur tyen'enmén meydanida mashina soqush weqesi payda qilghandin kéyinki saqchilarning neq meydanni qorshap turghan körünüsh. 2013-Yili 28-öktebir, béyjing.
3 Neper Uyghur tyen'enmén meydanida mashina soqush weqesi payda qilghandin kéyinki saqchilarning neq meydanni qorshap turghan körünüsh. 2013-Yili 28-öktebir, béyjing.
AFP

Konasheher nahiyisi saybagh yézisida 16 kishining ölümi bilen ayaghlashqan weqe yüz bergendin kéyin, xitayning hökümet awazi bolghan metbu'atliri derhal térrorluq, diniy radikalliqning Uyghur élining muqimliqini buzuwatqanliqi heqqidiki teshwiqatlirini bashliwetti.

Bügün bu heqte yer shari waqit gézitide élan qilin'ghan maqalide, Uyghur élidiki térrorluqqa qarshi xelq kürishini ching tutup, diniy radikalchilargha qattiq qol bolush telep qilin'ghan. Uyghur közetküchiler bolsa xitay hökümitini emeliyetni inkar qilishtin waz kéchishke chaqirmaqta.

15-Dékabir yekshenbe küni kechqurun shu yer waqti sa'et 11 etrapida qeshqerning konasheher nahiyisige qarashliq saybagh yézisida qanliq toqunush yüz bérip, jem'iy 16 kishi ölgendin kéyin, xitay hökümiti ilgiriki weqelerge oxshashla bunimu zorawanliq, térrorluq herikiti dep atidi. Weqe heqqide eng deslep uchur tarqatqan tengritagh tori yekshenbe kech sa'et 11 ler etrapida saybagh saqchixanisining saqchiliri "Gumanliq jinayetchiler" ni tekshürüsh üchün saybagh yézisining gülchimen kenti 1-etritini tekshürüwatqanda zorawan unsurlarning térrorluq hujumigha uchrighanliqini xewer qildi. Ilgiriki weqelerge oxshashla xitay da'iriliri 14 neper Uyghurni neq meydanda étip tashlap, ikki nepirini yarilan'ghan halda qolgha chüshürdi.

Xitay hökümitining teshwiqat wasitiliri her qétimliq weqedin kéyin diniy radikalliq we térrorluq, Uyghur élining menggülük eminliki we her millet xelqining xatirjem turmushining düshmini dep teshwiq qilip kelgen. Bu nöwet xitayning hökümet awazi bolghan yer shari waqti géziti yene oxshash bu en'enisige warisliq qilip, " Térrorluqqa qarshi xelq kürishini qattiq qilip, diniy radikalchilargha yumshaq qolluq qilmayli" mawzuluq bir maqale élan qildi. Maqalide yéqinqi yillardin buyan shinjangdiki térrorchilarning herikitining barghanséri küchiyiwatqanliqi, shinjangdiki térrorluqqa qarshi urushning yéngi bir jiddiy sinaqqa duch kelgenliki otturigha qoyulghan bolup, diniy radikal unsurlarni yalghuz qoyush maqalining merkizi nuqtisi bolghan.

Maqalide, herqandaq zorawanliq, térrorluq herikitini meyli uning sewebi néme bolushidin qet'iynezer qattiq basturush, hergizmu yumshaq qolluq qilmasliq, asasiy qatlamdiki kadir-saqchilarning térrorluq weqelirini neq meydanda bir terep qilish iqtidarini ashurush, ularni zamaniwi esliheler bilen teminlep, küchini ashurush, asasiy qatlamdiki uchur melum qilish sistémisini kücheytish teklipliri bérilgen we yene térrorluqqa qarshi küreshte radikal küchler bilen xelqning meylini qazinish riqabitining mewjutluqi, shunga bu küreshte choqum xelqning rayini qazinip, uni heqiqiy türde " Xelq kürishi" ge aylandurush, ulargha xelqni küshkürtidighan purset bermeslik kérek, déyilgen.

Chet'ellerdiki Uyghur közetküchiler bolsa, yer shari waqti gézitining bu maqalisige inkas qayturup, uni qanunsizliqini dawam qildurushning signali, dep bahalidi. En'gliyediki Uyghur ziyaliyliridin eziz eysa ependi xitay hökümitining étip öltürülgen Uyghurlargha qanun aldida sotlinish hoquqimu bermigenlikini qattiq tenqid qildi.

Amérikidiki Uyghur pa'aliyetchisi ilshat hesen ependi maqalide déyilgen geplerni xitay hökümitining uslubida héchqandaq özgirish yasimaydighanliqining ipadisi, dédi.

Yer shari waqti géziti maqaliside 5-iyul ürümchi weqesi Uyghur-xitay ikki millet arisigha nahayiti éghir yara salghanliqini, radikal küchlerning 5-iyulda échilghan bu yarini qashilash arqiliq ziddiyetni ötkürleshtürüwatqanliqi, shunga hökümetning türlük xizmet we heriketler arqiliq bu ziddiyetni éritishke tirishishi kéreklikini tekitligen. Emma qandaq éritish kérek, dégen mesilige kelgende bolsa, yer shari waqti géziti xelq'aradiki közetküchilerning Uyghurlargha milliy barawerlik, heqiqiy aptonomiye, til, din, medeniyet erkinlikini bérish deydighan tekliplirining eksiche, yenila teshwiqatni kücheytishni, bolupmu sezgür rayonlarda milliy bölünüshning ziyinini keng teshwiq qilishni, keng xelq ammisini diniy radikal unsurlarning zorawan wasite arqiliq ikki millet arisigha ziddiyet we öchmenlik séliwatqanliqigha, buning her millet xelqi, bolupmu Uyghur xelqining menpe'etige buzghunchiliq salidighanliqigha ishendürüsh kérek, az sanliq milletlerdin téximu köp saqchi xadimi qobul qilish kérek, dégen teklipni bergen.

Xitay hökümiti 2009-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin derhal jem'iyettiki ishsiz yashlarni, aliy mektep püttürgen yashlarni ishqa orunlashturush uqturushliri chiqirip, bu yashlarning hemmisini Uyghur élidiki mehelle bashqurush komitéti, saqchixana, türme we jama'et xewpsizlik idarisi qatarliq orunlarda ishqa orunlashturghan idi. Uyghur közetküchiler bolsa mesilining yuqirida éytilghanlar bilen yaki téximu köp Uyghurni saqchi qilip qoyush bilen hel bolmaydighanliqini, ularning siyasitini tüptin özgertishtin bashqa yoli yoqluqini bildürdi.

29-Öktebir tyen'enménde bir a'ile kishiliri teripidin élip bérilghan heriket xelq'ara jama'etning diqqitini qattiq qozghighan idi. Chet'ellik közetküchiler we istratégiye tetqiqat orunliri bu heqtiki mulahiziliride bu qétimliq weqening xitay hökümitige bérilgen jiddiy signal ikenlikini, xitayning eger Uyghurlargha qaratqan bésim siyasitide jiddiy özgirish élip barmighan teqdirde teshkillik, pilanliq we mukemmelleshken bir zor qarshiliq heriketlirini we partizan teshkilatlarni öz qoli bilen shekillendürüp qoyidighanliqini agahlandurghan idi. Bu nöwetlik weqedimu xelq'ara metbu'atlar ilgiri weqelerni eslitip turup, xitay hökümitining xeterlik yolgha qarap ilgirilewatqanliqini bildürüshti.

Toluq bet