Уйғур дияридики әвҗ еливатқан саяһәт паалийәтлири вә давамлишиватқан қорқунч

Мухбиримиз әзиз
2021-10-15
Share
Уйғур дияридики әвҗ еливатқан саяһәт паалийәтлири вә давамлишиватқан қорқунч Фирансийәлик кәспий фотограф патрик вак(Patrick Wack) уйғур районида лагерларни зиярәт қилиш мумкин болмиған әһвалда тартқан кочилардики тәкшүрүш понкитлиридики солғун чирайлар.
Patrick Wack

Хитай һөкүмити чәтәл һөкүмәтлириниң, җүмлидин бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) кишилик һоқуқ алий кеңиши вәкилләр өмикиниң уйғур дияридики чәклимисиз тәкшүрүш паалийәтлирини рәт қилғандин кейин, уйғур қирғинчилиқини әйибләш чуқанлири йәнә бир мәһәл юқири пәллигә чиққаниди. Йеқинда "бирләшмә агентлиқ" (AP) ниң мухбирлар гурупписи тәклипкә бинаән хитай һөкүмити тәшкиллигән саяһәт гурупписи тәркибидә үрүмчидин қәшқәргичә болған районларда нәқ мәйдан саяһитидә болған. Әмма уларниң көргәнлири уйғур дияридики сиясий бастурушниң һелиһәм давам қиливатқанлиқини көп тәрәплимә шәкилдә ишарә қилған. Дейк каң имзасида елан қилинған бу һәқтики тәкшүрүш доклатида әнә шу һадисиләр нуқтилиқ һалда шәрһләп өтүлиду.

Фирансийәлик кәспий фотограф патрик вак(Patrick Wack) уйғур районида лагерларни зиярәт қилиш мумкин болмиған әһвалда тартқан кочиларниң көрүнүши.
Фирансийәлик кәспий фотограф патрик вак(Patrick Wack) уйғур районида лагерларни зиярәт қилиш мумкин болмиған әһвалда тартқан кочиларниң көрүнүши.

Мухбирлар гурупписи зиярәт җәрянида байқиған бир зор өзгириш "йоқалған" нәрсиләрниң бәкму көплүки болған: үрүмчидин қәшқәргичә болған һәрқайси җайлардики қәдәмдә бир учрайдиған тикәнлик сим-тосақлар, көзитиш камералири, сақчи понкитлири дегәнләрниң көздин йүтүши, кочиларни чарлап йүргән броневик машинилар вә хитай әскәрләр лиқ бесилған һәрбий йүк машинилириниң ғайиб болғанлиқи буниңдики әң чоң мисаллар икән. Мундақ бир қаримаққа ирқий қирғинчилиқ болғанлиқи көп қетимлап муһакимә қилинған бу районда өткән төт йилда қабаһәт қаплиған кәйпият түгәп, әслидики нормал һаят бурунқи һалитигә қайтип кәлгәндәк бир көрүнүш мухбирларниң диққитини қозғиған.

Һалбуки, техиму ичкириләп көзитиш җәрянида мухбирлар һәрқайси җайлардики илгири мәлумлуқ болған мәсчитләр вә башқа тарихий нуқтиларниңму охшашла көздин йүткәнликини, кочиларда учрайдиған уйғурларниңму көрүнмәс болуп қалғанлиқини, учрайдиғанлириниңму бешида доппа яки яғлиқниң йүткәнликини, уйғурларға хас турмуш адәтлириниң көздин йүткәнликини, китабханиларда мав зедоң вә ши җинпиң әсәрлириниң уйғурчә тәрҗимисидин башқа китабларниң йоқалғанлиқини, һәммила җайни қизил рәңлик панусларниң вә хитай байрақлириниң қаплиғанлиқини, һәтта ислам институтиниң оқуғучилириниң "қуран" өгинишидә қоллинилидиған уйғурчә тилниңму ғайиб болғанлиқини байқиған. Болупму үрүмчи, қәшқәр, ақсу қатарлиқ җайларда топ-топ һалда көзгә челиқидиғини хитай өлкилиридин кәлгән саяһәтчиләр өмики болуп, уларниң төгә мингән, каваб йегән, нан-тоқачларни қучақлиған һалда "шинҗаң һазир бәк яхши!" дәп чуқан салғиничә хатирә сүрәткә чүшүши даимлиқ һадисиләргә айлинип қалған.

Мухбирлар гурупписи бу хил өзгиришниң сәвәби һәққидә түрлүк тәхминләрни көрсәткән болуп, асаслиқи ғәрб дунясидики һәр саһәниң күчлүк бесими, сиясий вә иқтисадий җәһәттики җаза тәдбирлири, шуниңдәк хитай һөкүмитиниң "уйғурларниң йүрикини есидин чиқмиғудәк қилип муҗуп қойдуқ" дегәндәк хияллирини буниңға тәққаслайду. Йәнә бир яқтин мәдәнийәт, тарих вә тил җәһәттин хитайға әмәс, бәлки түркийәгә бәкрәк йеқин болған уйғурларни хитайниң бир тәркиби қисмиға айландуруветиш үчүн хитай һөкүмитиниң қаттиқ вә юмшақ вастиларни бирдәк қоллинип баққан болсиму, ши җинпиңниң тәхткә чиқиши билән қаттиқ қоллуқ арқилиқ уйғурларни ассимилятсийә қилип түгитишни йетәкчи қилған бир қатар дөләт сиясити түзүп чиқилғанлиқини тәкитләйду. Австралийәдики ла троб университетиниң профессори җеймис лейболд әпәндиму бу һәқтә сөз болғанда мушуниңға охшап кетидиған қарашта икәнликини тәкитләйду. .

"ши җинпиңниң рәһбәрликидә хитай һөкүмити шинҗаңда йеңичә болған мустәмликә нишанини турғузуп чиқти. Улар бу районниң өз иликидә болушиға кепиллик қилипла қалмай һазир йәнә буниң ташқи көрүнүшини вә йәрлик хәлқләрниң тәбиийтини пүтүнләй башқичә қилип өзгәртип қурушни башливәтти. Мустәмликә асасидики сиясәтниң мәзмуни ениқки шинҗаңни пүтүнләй йоқ қиливетишни әмәс, әксичә уни маддий вә мәниви җәһәттә пүтүнләй хитайчә қилип өзгәртип чиқишта ипадилиниду. Буни әмәлгә ашуруш үчүн улар алди билән аз дегәндиму бир милйон уйғурни ‹тәрбийәләш' намидики лагерларға қамиди. Уларниң орнини, һәтта өйлирини һазир хитайлар игиләп болди. Һөкүмәт болса йәрлик хәлқниң тил, мәдәнийәт, дин қатарлиқ саһәгә мәнсуп барчә нәрсисини йоқитиватиду. Шуниң билән биргә һазир түрлүк нопус сиясәтлири арқилиқ йәрлик хәлқниң нопусини шалаңлитиш ашкара иҗра болуватиду. Әмди болса мәҗбурий әмгәк кеңийиватиду. Буларниң һәммиси айлинип келип хитай компартийәсиниң бу районни пүтүнләй башқичә қилип қуруп чиқиши үчүн хизмәт қилидиған һадисиләрдур."

Әмма мухбирлар диққәт қилған бир нуқта гәрчә һазир көплигән шәһәрләрдә маддий тосуқлар елип ташланған болсиму, уйғурларниң әркин йөткилишидә һечқандақ илгириләш болмиған. Уларниң паспорт елиши, бир шәһәрдин йәнә бир шәһәргә бериши илгири қандақ болса һазирму шу пети икән. Әмма хитай саяһәтчиләр тохтимастин торларға "шинҗаң һазир ундақ яхши болуп кетипту, мундақ бихәтәр болуп кетипту" дегәндәк язмиларни чаплап турған билән ақсудики хитай дукандарлардин бири мухбирларға "бу йәрдики уйғурлар һазир ғиң қилалмас болди" дегән. Әмма бирму уйғур мухбирларниң соаллириға җаваб беришни халимиған, уларға тикилип қарашқиму җүрәт қилалмиған. Уйғурларниң роһийәт дунясини пүтүнләй бир ортақ қорқунчниң чирмап болғанлиқини улар һәммила җайда қийналмастинла көргән. Йәрлик әмәлдарлар орунлаштурған бир қетимлиқ "уйғурлар билән сөһбәт" паалийитидә мәмәтҗан әхәт исимлик бир уйғур шопур "мән ‹тәрбийәләш мәркизи'дә партийәмизниң йетәкчиликидә өзүмдики диний етиқадниң хата болғанлиқини байқап уни пүтүнләй ташлидим. Мән һазир қайтидин һарақ ичишни вә тамака чекишни башливалдим" дегән. Ислам институтида оқуватқан талибларниң дәрслик китабини варақлап баққан мухбирлар униңдики "биз партийә вә һөкүмәтниң бизгә мушундақ арамбәхш һаятни бәхш әткинигә миннәтдар болушимиз лазим. Җуңгочә ‍алаһидиликкә игә сотсиялистик шинҗаң қуруп чиқишқа тиришимиз. Амин" дегәндәк хитайчә қурларни көргән. Хитай һөкүмитиниң бу хилдики бир милләткә хас барлиқ мәдәнийәт һадисилирини өзгәртиш урунуши һәққидә сөз болғанда профессор җеймис лейболд буниң маһийәттә хитайда узун тарихқа игә болған "явайиларни мәдәнийәтләштүрүш" урунушиниң давами икәнликини алаһидә тәкитләйду. .

"хитай һөкүмитиниң нәзиридә хитайларни мәркәз қилған мәдәнийәт һадисилири вә турмуш шәкли һәрқачан илғарлиқниң мсали дәп қарилиду. Бу чүшәнчә бойичә болғанда явайи һаләттики башқа милләтләр мәдәнийәтлик болған җуңхуа мәдәнийитигә мәптун болуши һәмдә хушаллиқ билән уни қобул қилиши керәк. Хитай дөлитиниң тарихида бу хилдики сиңдүрүп йоқитиш һадисиси бирнәччә қетим болған. Буниң билән сәддичинниң сиртидики бәзи қовмлар растинила хитай мәдәнийитигә қошулуп кәткән. Һазир болса хитай компартийәси тарихтики ашу трагедийәни қайтидин оттуриға чиқармақчи болуватиду. Болупму ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин буян хитайдики хитай болмиған башқа милләтләрни җуңхуа чоң аилисигә пүтүнләй сиңдүрүветишни бир муһим нишан қиливатиду. Һазир буниң көплигән тәҗрибилири шинҗаңда барлиққа кәлди. Шу сәвәбтин һазирқи миллий сиясәтләр пүтүнләй мушу баш нишанни чөридәп түзүлүватиду. Буниң билән уйғурларниң мәдәнийити һазир музейханиларда сақлинип қалидиған мәдәнийәт һалитигә чүшүп қелиш алдида турмақта. Чүнки хитай дөлитиниң һазир иҗра қиливатқини ‍ихтиярилиқ асасидики җуңхуа мәдәнийитини қобул қилиш тәшәббуси әмәс, әксичә пүтүнләй мәҗбурлаш характеридики толуқ өзгәртиш қурулуши болмақта. Хитай компартийәси мушу арқилиқ өзиниң чегра райони, дәп қараватқан бу районниң тәбиий қияпитини пүтүнләй өзгәртип чиқишқа тутуш қилмақта. Әмма мениң чүшинишимчә, хитай шинҗаңдики бу өзгиришләр биләнла тохтап қалмайду. Улар буни хитайдики башқа районларғиму кеңәйтиду."

Мухбирларниң саяһәт паалийити ақсуда тамам болуш алдида ақсу вилайәтлик парткомниң секретари до вәнгуй уларға алаһидә зияпәт орунлаштурған. Каваб, қетиқ, полу қатарлиқ бир қатар уйғурчә таамлар билән лиқ толған зияпәт үстилидә мухбирлар билән янму-ян олтурған хитай секретар зияпәт залида уйғурчә музикиға җөр болуп уссул ойнаватқан, шуниңдәк пүтүнләй уйғурчә либаслар билән кийингән уссулчиларни көрситип туруп; "көрдүңларму? бу йәрдә һечқандақ қирғинчилиқ мәвҗут әмәс. Биз уйғурларниң әнәниви мәдәнийитини бәкму яхши сақлап қеливатимиз" дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт