Uyghur diyaridiki ewj éliwatqan sayahet pa'aliyetliri we dawamlishiwatqan qorqunch

Muxbirimiz eziz
2021-10-15
Share
Uyghur diyaridiki ewj éliwatqan sayahet pa'aliyetliri we dawamlishiwatqan qorqunch Firansiyelik kespiy fotograf patrik wak(Patrick Wack) Uyghur rayonida lagérlarni ziyaret qilish mumkin bolmighan ehwalda tartqan kochilardiki tekshürüsh ponkitliridiki solghun chiraylar.
Patrick Wack

Xitay hökümiti chet'el hökümetlirining, jümlidin birleshken döletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq aliy kéngishi wekiller ömikining Uyghur diyaridiki cheklimisiz tekshürüsh pa'aliyetlirini ret qilghandin kéyin, Uyghur qirghinchiliqini eyiblesh chuqanliri yene bir mehel yuqiri pellige chiqqanidi. Yéqinda "Birleshme agéntliq" (AP) ning muxbirlar guruppisi teklipke bina'en xitay hökümiti teshkilligen sayahet guruppisi terkibide ürümchidin qeshqergiche bolghan rayonlarda neq meydan sayahitide bolghan. Emma ularning körgenliri Uyghur diyaridiki siyasiy basturushning hélihem dawam qiliwatqanliqini köp tereplime shekilde ishare qilghan. Déyk kang imzasida élan qilin'ghan bu heqtiki tekshürüsh doklatida ene shu hadisiler nuqtiliq halda sherhlep ötülidu.

Firansiyelik kespiy fotograf patrik wak(Patrick Wack) Uyghur rayonida lagérlarni ziyaret qilish mumkin bolmighan ehwalda tartqan kochilarning körünüshi.
Firansiyelik kespiy fotograf patrik wak(Patrick Wack) Uyghur rayonida lagérlarni ziyaret qilish mumkin bolmighan ehwalda tartqan kochilarning körünüshi.

Muxbirlar guruppisi ziyaret jeryanida bayqighan bir zor özgirish "Yoqalghan" nersilerning bekmu köplüki bolghan: ürümchidin qeshqergiche bolghan herqaysi jaylardiki qedemde bir uchraydighan tikenlik sim-tosaqlar, közitish kaméraliri, saqchi ponkitliri dégenlerning közdin yütüshi, kochilarni charlap yürgen bronéwik mashinilar we xitay eskerler liq bésilghan herbiy yük mashinilirining ghayib bolghanliqi buningdiki eng chong misallar iken. Mundaq bir qarimaqqa irqiy qirghinchiliq bolghanliqi köp qétimlap muhakime qilin'ghan bu rayonda ötken töt yilda qabahet qaplighan keypiyat tügep, eslidiki normal hayat burunqi halitige qaytip kelgendek bir körünüsh muxbirlarning diqqitini qozghighan.

Halbuki, téximu ichkirilep közitish jeryanida muxbirlar herqaysi jaylardiki ilgiri melumluq bolghan meschitler we bashqa tarixiy nuqtilarningmu oxshashla közdin yütkenlikini, kochilarda uchraydighan Uyghurlarningmu körünmes bolup qalghanliqini, uchraydighanliriningmu béshida doppa yaki yaghliqning yütkenlikini, Uyghurlargha xas turmush adetlirining közdin yütkenlikini, kitabxanilarda maw zédong we shi jinping eserlirining Uyghurche terjimisidin bashqa kitablarning yoqalghanliqini, hemmila jayni qizil renglik panuslarning we xitay bayraqlirining qaplighanliqini, hetta islam institutining oqughuchilirining "Qur'an" öginishide qollinilidighan Uyghurche tilningmu ghayib bolghanliqini bayqighan. Bolupmu ürümchi, qeshqer, aqsu qatarliq jaylarda top-top halda közge chéliqidighini xitay ölkiliridin kelgen sayahetchiler ömiki bolup, ularning töge min'gen, kawab yégen, nan-toqachlarni quchaqlighan halda "Shinjang hazir bek yaxshi!" dep chuqan salghiniche xatire süretke chüshüshi da'imliq hadisilerge aylinip qalghan.

Muxbirlar guruppisi bu xil özgirishning sewebi heqqide türlük texminlerni körsetken bolup, asasliqi gherb dunyasidiki her sahening küchlük bésimi, siyasiy we iqtisadiy jehettiki jaza tedbirliri, shuningdek xitay hökümitining "Uyghurlarning yürikini ésidin chiqmighudek qilip mujup qoyduq" dégendek xiyallirini buninggha teqqaslaydu. Yene bir yaqtin medeniyet, tarix we til jehettin xitaygha emes, belki türkiyege bekrek yéqin bolghan Uyghurlarni xitayning bir terkibi qismigha aylanduruwétish üchün xitay hökümitining qattiq we yumshaq wastilarni birdek qollinip baqqan bolsimu, shi jinpingning textke chiqishi bilen qattiq qolluq arqiliq Uyghurlarni assimilyatsiye qilip tügitishni yétekchi qilghan bir qatar dölet siyasiti tüzüp chiqilghanliqini tekitleydu. Awstraliyediki la trob uniwérsitétining proféssori jéymis léybold ependimu bu heqte söz bolghanda mushuninggha oxshap kétidighan qarashta ikenlikini tekitleydu. .

"Shi jinpingning rehberlikide xitay hökümiti shinjangda yéngiche bolghan mustemlike nishanini turghuzup chiqti. Ular bu rayonning öz ilikide bolushigha képillik qilipla qalmay hazir yene buning tashqi körünüshini we yerlik xelqlerning tebi'iytini pütünley bashqiche qilip özgertip qurushni bashliwetti. Mustemlike asasidiki siyasetning mezmuni éniqki shinjangni pütünley yoq qiliwétishni emes, eksiche uni maddiy we meniwi jehette pütünley xitayche qilip özgertip chiqishta ipadilinidu. Buni emelge ashurush üchün ular aldi bilen az dégendimu bir milyon Uyghurni 'terbiyelesh' namidiki lagérlargha qamidi. Ularning ornini, hetta öylirini hazir xitaylar igilep boldi. Hökümet bolsa yerlik xelqning til, medeniyet, din qatarliq sahege mensup barche nersisini yoqitiwatidu. Shuning bilen birge hazir türlük nopus siyasetliri arqiliq yerlik xelqning nopusini shalanglitish ashkara ijra boluwatidu. Emdi bolsa mejburiy emgek kéngiyiwatidu. Bularning hemmisi aylinip kélip xitay kompartiyesining bu rayonni pütünley bashqiche qilip qurup chiqishi üchün xizmet qilidighan hadisilerdur."

Emma muxbirlar diqqet qilghan bir nuqta gerche hazir köpligen sheherlerde maddiy tosuqlar élip tashlan'ghan bolsimu, Uyghurlarning erkin yötkilishide héchqandaq ilgirilesh bolmighan. Ularning pasport élishi, bir sheherdin yene bir sheherge bérishi ilgiri qandaq bolsa hazirmu shu péti iken. Emma xitay sayahetchiler toxtimastin torlargha "Shinjang hazir undaq yaxshi bolup kétiptu, mundaq bixeter bolup kétiptu" dégendek yazmilarni chaplap turghan bilen aqsudiki xitay dukandarlardin biri muxbirlargha "Bu yerdiki Uyghurlar hazir ghing qilalmas boldi" dégen. Emma birmu Uyghur muxbirlarning so'allirigha jawab bérishni xalimighan, ulargha tikilip qarashqimu jür'et qilalmighan. Uyghurlarning rohiyet dunyasini pütünley bir ortaq qorqunchning chirmap bolghanliqini ular hemmila jayda qiynalmastinla körgen. Yerlik emeldarlar orunlashturghan bir qétimliq "Uyghurlar bilen söhbet" pa'aliyitide memetjan exet isimlik bir Uyghur shopur "Men 'terbiyelesh merkizi'de partiyemizning yétekchilikide özümdiki diniy étiqadning xata bolghanliqini bayqap uni pütünley tashlidim. Men hazir qaytidin haraq ichishni we tamaka chékishni bashliwaldim" dégen. Islam institutida oquwatqan taliblarning derslik kitabini waraqlap baqqan muxbirlar uningdiki "Biz partiye we hökümetning bizge mushundaq arambexsh hayatni bexsh etkinige minnetdar bolushimiz lazim. Junggoche ‍alahidilikke ige sotsiyalistik shinjang qurup chiqishqa tirishimiz. Amin" dégendek xitayche qurlarni körgen. Xitay hökümitining bu xildiki bir milletke xas barliq medeniyet hadisilirini özgertish urunushi heqqide söz bolghanda proféssor jéymis léybold buning mahiyette xitayda uzun tarixqa ige bolghan "Yawayilarni medeniyetleshtürüsh" urunushining dawami ikenlikini alahide tekitleydu. .

"Xitay hökümitining neziride xitaylarni merkez qilghan medeniyet hadisiliri we turmush shekli herqachan ilgharliqning msali dep qarilidu. Bu chüshenche boyiche bolghanda yawayi halettiki bashqa milletler medeniyetlik bolghan jungxu'a medeniyitige meptun bolushi hemde xushalliq bilen uni qobul qilishi kérek. Xitay dölitining tarixida bu xildiki singdürüp yoqitish hadisisi birnechche qétim bolghan. Buning bilen seddichinning sirtidiki bezi qowmlar rastinila xitay medeniyitige qoshulup ketken. Hazir bolsa xitay kompartiyesi tarixtiki ashu tragédiyeni qaytidin otturigha chiqarmaqchi boluwatidu. Bolupmu shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin buyan xitaydiki xitay bolmighan bashqa milletlerni jungxu'a chong a'ilisige pütünley singdürüwétishni bir muhim nishan qiliwatidu. Hazir buning köpligen tejribiliri shinjangda barliqqa keldi. Shu sewebtin hazirqi milliy siyasetler pütünley mushu bash nishanni chöridep tüzülüwatidu. Buning bilen Uyghurlarning medeniyiti hazir muzéyxanilarda saqlinip qalidighan medeniyet halitige chüshüp qélish aldida turmaqta. Chünki xitay dölitining hazir ijra qiliwatqini ‍ixtiyariliq asasidiki jungxu'a medeniyitini qobul qilish teshebbusi emes, eksiche pütünley mejburlash xaraktéridiki toluq özgertish qurulushi bolmaqta. Xitay kompartiyesi mushu arqiliq özining chégra rayoni, dep qarawatqan bu rayonning tebi'iy qiyapitini pütünley özgertip chiqishqa tutush qilmaqta. Emma méning chüshinishimche, xitay shinjangdiki bu özgirishler bilenla toxtap qalmaydu. Ular buni xitaydiki bashqa rayonlarghimu kéngeytidu."

Muxbirlarning sayahet pa'aliyiti aqsuda tamam bolush aldida aqsu wilayetlik partkomning sékrétari do wen'guy ulargha alahide ziyapet orunlashturghan. Kawab, qétiq, polu qatarliq bir qatar Uyghurche ta'amlar bilen liq tolghan ziyapet üstilide muxbirlar bilen yanmu-yan olturghan xitay sékrétar ziyapet zalida Uyghurche muzikigha jör bolup ussul oynawatqan, shuningdek pütünley Uyghurche libaslar bilen kiyin'gen ussulchilarni körsitip turup؛ "Kördünglarmu? bu yerde héchqandaq qirghinchiliq mewjut emes. Biz Uyghurlarning en'eniwi medeniyitini bekmu yaxshi saqlap qéliwatimiz" dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet