Uyghur tarixida waba we mehmut mohiti

Obzorchimiz abduweli ayup
2021-03-23
Share
Uyghur tarixida waba we mehmut mohiti Yaponiye arxiplirida saqliniwatqan mehmut muhitining süriti bolup, bu süret 1941-yili yaponiyede neshr qilin'ghan "Dunya musulmanliri" namliq zhurnilida élan qilin'ghan.
Photo: RFA

Uyghur tilida waba ötkür yuqumluq késellerning omumi nami. Uyghurlar yashighan tupraqlarda tarixta tarqalghan wabalar Uyghur tarixining burulush noqtilirini peyda qilghan. Uyghur élida yéngi yurtlarning échilishi, nopusning tarqaqlishishi, Uyghur gewdisining mustehkemlinishide waba hel qilghuch rol oynighan. Wabani téz we ünümlük tizginligen kishilerning nami tarixta yadlan'ghan. Kishiler késel azabidin qiynalghanlirida tedbirchan tarixiy shexslerni séghinip ularning shija'itige telpünüshken.

Uyghur tarixida waba bir qisim tarixiy shexslerni milletning teqdirini özgertküchilerge, xelq hayatining hamiylirigha aylandurghan. Ularning pikir we chüshenchiliri könükken tepekkurni ghidiqlap yéngiliqni yayghan we yéngiche tereqqiyatni jama'etning parang témisigha aylandurghan. Ularning wabagha qarshi qilghan tedbir, yürgüzgen siyasetliri riwayetke, eslimelerge aylinip kishilerning éngigha chongqur tamgha urghan. Mushundaq kishilerdin bizge eng yéqin dewirde yashighini général mehmut mohiti.

Wetinimizde qurulghan birinchi jumhuriyetning dölet mudapiye ministiri bolghan général mexmut mohiti bügünki qeshqer wilayiti we qizilsu oblasti da'iriside partlighan wabada sinalghan shundaq tarixiy shexslerning biri. U 1935-yili iyulda wabaning sinaqlirigha duch kelgen, hemde paytext qeshqerni yuqumluq késelge yem bolushtin, xelqni bihude nabut bolushtin, iqtisadni palech bolushtin saqlap qalghan.

Qeshqerde neshir qilin'ghan "Yéngi hayat" gézitining 1935-yilliq birinchi awghust sanigha bésilghan xewerde wabaning awwal ulughchatta bayqalghanliqi, shu sewebtin yollarning qamal qilin'ghanliqi, général mehmut mohitining eskerlirining yurtlar ara achallarni qurup, yollarni tosqanliqi xewer qilin'ghan. Mehmut mohitining teshebbusi bilen qeshqerde karantin idarsi qurulghan, sehiye idarisi doxtur ajratqan. Shu chaghdiki sowét ittipaqi hökümitige muraji'et qilinip, doxtur teklip qilin'ghan. Tashkenttin ikki neper doxtur mexsus ayrupilan bilen qeshqerge kélip, yerlik doxturlar bilen dawalash élip barghan.

Késel deslepki qedemde tizginlen'gen bolsimu, emma niyaz haji isimlik bir sodiger ulughchatqa bérip, eskerlerning bixestelikidin paydilinip taghlardin éship semen'ge — öyige qéchip kelgen. Netijide késel qayta tarqalghan. Bu ademning özi we a'ilisi qaza qilghan. Mezkur yurtta yene "Birmunche kishi aghrip wapat bolghan".

Shu yillarda ata-anisi qeshqerde missiyonérliq, dawalash we mektep échish bilen shughullan'ghan shiwétsiyelik margaréta xök xanimning "Hémalayani késip ötken ayal" namliq kitabidimu eyni waqitta qeshqerde yüz bergen waba heqqide bir qisim melumatlar uchraydu. Mezkur kitabta 1935-yili iyul aylirining otturilirida, qeshqerdiki én'giliz konsulining uning ata-anisi turuwatqan bostan térekke kélip qeshqerde waba taralghanliqi, 5-awghustta uzun yil rosiyede waba üstide tetqiqat qilghan ros mutexessisining qeshqerge kélip wabani tizginleshke kirishkenliki, wabagha qarshi waksna uruluwatqanliqi heqqide xewer bergenlikini yazghan.

Shu yilqi wabaning ismi Uyghurche menbelerde "Chuma" déyilgen. Én'gilizche we xitayche menbelerde chumaning chashqan'gha oxshash kichik süt emgüchi haywanlardin tarqilidighanliqi sözlen'gen. Uyghurlarning chashqan yéqin kelgen herqandaq nersini yémesliki belkim shu paji'ening angdiki tamghisi bolushi mumkin. Chünki 1894-yildin 1993-yilghiche Uyghur élida 23 qétim chuma tarqilip, yüz mingdin artuq kishi hayatidin ayrilghan.

Eqlimni bilgendin bashlap qeshqerde ikkinchi nomurluq késel déyilgen xoléraning, a-tipliq jiger yallughining partilighinigha shahit boldum. Her qétim birer yuqumluq késel tarqalsa a'ilimizde we qeshqerde kishiler arisida général mehmut mohitining chumani tizginleshtiki keskin tedbiri parang témisi bolatti. Shu chaghda mehmut mohiti chuma bilen ölgen kishilerning namizini chüshürüshkimu yol qoymighan iken. U eskerlirige miyitni chongqur azgalning ichige tashlatquzup üstidin poruqlap qaynap turghan hakni tökküzgen iken.

Mehmut mohitining miyitni chamghur kömgendek origha tashlatquzup üstige poruqlap qaynap turghan hakni quydurushi, kishilerning qelbide bir dehshetlik yara qaldurghan bolushi ihtimal. Bolupmu buni chüshendürüsh, chüshinish we hazidarlarni bundaq tedbirning toghriliqigha ishendürüsh jeryani Uyghurdek bir musulman milletke heqiqeten müshkül bolghan bolsa kérek. Emma bu tedbirning zamanida ünümlük bolghanliqi, chongqur tesir körsetkenliki éniq. 1980-Yillarda qeshqerde xoléra tarap ketkende, kishilerning öyliri emes éghillirimu haklan'ghan idi. Belkim shimal Uyghurlirining ochaq béshini hakta suwash aditi, it müshükler purap qoyghan yimeklikni yémeslikimu wabadin qorqush bilen munasiwetlik bolushi mumkin.

2000-Yillarda qeshqerde shu qétimliq wabani anglighan ziyaliylarni tawap qilghinimda mehmut mohitining qeshqerde yürgüzgen siyasiti ölimalar we baylar qatlimining qarshiliqigha duch kelgen iken. Chünki sheherde kocha, bazar we restiler, sehralarda yol yollargha esker turghuzulup, yurt-aymaqlarning qamal bolushi seweblik bazarlar, meschitler we medriseler bosh qalghan؛ nezir-chiraq, toy-tökünler cheklen'gen iken. Bular ölima we baylarning menpe'etige biwaste ziyan salghan. Ésimde qélishiche, bu weqeni bezi kishiler heyranliq ichide bayan qilsa, beziler söyünüp turup bayan qilghan idi. Emma qeshqerde ‍ortaq noqta mehmut mohitining chumani bir qanche ay ichide yoqatqanliqi idi.

Uyghur tarixida tunji yézip qaldurulghan chong waba mi'adi 839-yil tarqalghan. Bu weqe orxun Uyghur xanliqining yiqilip, hakimiyet merkizini ötüken taghliridin tengritaghlirigha yötkishige sewep bolghan. Shuningdin kéyin 14-esirde bir qétim, 1797-yili baharda ikkinchi qétim lop, kétik shehri we lopnur köli boyida waba tarqilip, ahale töt terepke pitrap ketken. Ular bügünki qomul, toqsun, we korla tewesige köchüp u yerlerde lop sözi bilen kelgen yurtlarni berpa qilghan. Bezi tetqiqatchilar xotendiki lopluqlarni shu chaghda lopnur köli etrapidin köchken kishilerning ewlatliri bolushi mumkin dep qaraydu.

1912-1913-Yillarda xoten shehri, kiriye we lopta chuma tarqilip yüz mingdin artuq Uyghur jénidin ayrilghan. Shu chaghlardiki Uyghur nopusigha sélishturghanda bu san heqiqeten köp bolup kishini chöchütidu. 1894-Yildin taki 1949-yilghiche Uyghur élida ilgiri-kéyin bolup, 12 qétim chuma tarqilip yüz mingdin artuq Uyghur qirilip ketken. 1953-Yildin 1992-yilghiche 11 qétim chuma tarqalghan. Halbuki, bu wabalarda qanchilik kishining jénidin ayrilghanliqi heqqide xatire qaldurulmighan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet