Yuqumni nölge chüshürüshmu yaki jinayetni yoshurushmu?

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022.10.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Yuqumni nölge chüshürüshmu yaki jinayetni yoshurushmu? Xitay jenubiy awi'atsiye shirkitining bo'in 737 tipliq ayropilanliri ürümchi diwopu xelq'ara ayrodromida toxtalghan körünüshi. 2021-Yili 2-dékabir.
AP

4-Öktebir Uyghur diyarida atalmish aptonom rayonluq teshwiqat ishxanisi yuqumning aldini élish xizmetliri heqqidiki axbarat élan qilish yighini chaqirghan. Mezkur yighinda Uyghur diyaridiki yuqumning sirtqa tarqilishini tizginleshke da'ir melumatlar bérilgen. Yeni, yerlik da'iriler bu qétimliq yuqum ehwalini Uyghur diyari tarixidiki “Tarqilish sür'iti eng téz, tizginlesh eng tes” bolghan bir qétimliq késellik apiti dep bahalighan.

Mezkur axbarat élan qilish yighini bilen tengla, Uyghur diyaridiki herqaysi sheherlerde arqa-arqidin kishilerning “Shinjang” din ayrilmasliqi heqqide uqturush chüshürülgen. Xitay da'iriliri bashqurushidiki “Tengritagh tori” ning 4-öktebirdiki xewiridin qarighanda, yuqumgha alaqidar mezkur axbarat élan qilish yighinida, Uyghur diyaridiki ikki aydin buyan élip bériwatqan “Yuqumni nölge chüshürüsh” qamal siyasitining netijisiz bolghanliqini qismen étirap qilghan. Emma bu xil netijisiz qamal siyasitining seweblirini bir qanche noqtilargha yighinchaqlighan. Yeni, yuqum ehwalini tekshüridighan xadimlarning kespiy xadimlar emesliki, bu sewebtin yuqumni tekshürüsh süpitining nacharliqi, bi'ologiyelik uchurlarni yighish meshghulatining süpetsiz bolupla qalmay, tejribixanigha kéchikip yetküzülüshi, téxnikiliq bolmasliqi؛ bi'ologiyelik uchurlarni yighishqa mes'ul xadimlarningmu bu jeryanda yuqumlinish ehwalining kélip chiqishi. . . . . . Wahakazalar. Lékin meyli qandaqla seweb körsetmisun, atalmish yuqumni nölge chüshürüsh siyasitining meghlup bolghanliqini yerlik da'iriler özi étirap qilghan.

Melumki, Uyghur diyarida yuqum namidiki qamal tedbirlirining dawam qiliwatqinigha ikki aydin ashti. Bu jeryanda nurghun ölüm-yétim, aghriq-silaq we éghir acharchiliq hadisiliri körüldi. Shundaqtimu atalmish yuqum ehwali töwen bolghan bir qisim rayonlardin bashqa jaylarda qamal yenila dawamlishiwerdi. Hetta bu jeryanda türlük qiyinchiliqlargha uchrap, wéybo, dowyin qatarliqlarda awaz chiqarghanlarni saqchi da'iriliri “Saxta uchur tarqatqanliqi” bilen tutti, qamidi. Emma shunche qattiq tedbirler astidimu atalmish yuqum yenila nölge chüshmestin, eksiche bügün pütkül Uyghur élini omumyüzlük taqighanliqi xewer qilindi.

Erkin asiya radiyosi in'gliz tili bölümining 30-séntebirdiki xewiride, Uyghur diyarining guma nahiyeside atalmish “Yuqumning aldini élish” namida keng kölemlik dézinféksiyelesh qilip, nurghun ademlerning zeherlinishini keltürüp chiqarghanliqi xewer qilin'ghan. Bir yerlik emeldarning ashkarilishiche, shu yerdiki bir kenttila onnechche adem bu qétimliq dézinféksiyeleshte zeherlinip ölgen. Mezkur xewerde yene, Uyghur diyarining shimaliy qismi we jenubtiki guma nahiyesidin yéqinda xéli köp sinliq körünüshler tarqalghan bolup, shu yerdiki dézinféksiyeleshte ölgenlerning uchurliri ashkarilan'ghan. Bu sinlarda yene, mes'ul xadimlarning kishilerning öylirige kirip, barliq a'ile saymanlirigha, kündilik buyumlargha, hetta tonglatquning ichigimu dézinféksiye dorisini chéchiwatqan körünüshler bar. Yerlik kishiler yene, dézinféksiye dorilirining öylerning ögzilirigimu chéchilghanliqini ashkarilighan.

Xewerde yene, on a'ilige mes'ul qilin'ghan bir xadimning erkin asiya radiyosigha, guma nahiyesidiki bu kentte 12 yaki 13 ademning qaza qilghanliqini, uning ichide özining bir tughqinimu barliqini éytqan. Uningdin bashqa yene bir a'ilidin besh ademning, yeni bir yashan'ghan ayal bilen uning qizi, kélini we ikki newrisining ölüp ketkenlikinimu ashkarilighan. Bu kishining déyishiche, bu weqe 20-séntebir yüz bergeniken. Yerliktiki yene bir kishining erkin asiya radiyosigha bildürüshiche, eyni chaghda mes'ul xadimlar kishilerning öyliri, hoyla-aram we ögzilirige dora chachqaniken. Shuning bilen kenttiki kishilerning hemmisi dégüdek hoshidin ketken. Bu kishining oghli öyige dora chéchishni ret qilghanliqi seweb, saqchilar teripidin tutup kétilgen. Bu kishi yene, u turuwatqan jay hazir qamalda bolup, yémeklik yoq, hetta kishilerning öyidiki yémekliklermu dézinféksiyelesh namida dora chéchip, yégüsiz qiliwétilgenlikini, shunga ete yene néme ishlar bolidighanliqi perez qilish teslikini bildürgen.

“Shinlang wéybos” torida Uyghur diyaridiki qamal ehwalliri heqqide nurghun yazmilar we inkaslar tarqalghan bolup, bezi inkaslarda qamal tedbirlirige bolghan xelqning küchlük naraziliqliri ashkara ipadilen'gen. Yene bezi inkaslarda bolsa Uyghur diyaridikilerning hökümetning yuqum qamal siyasetlirige boysunmighanliqi tenqidlen'gen we buni xitay ölkilirige késel tarqitish, xitaylarning salametlikige tehdit sélish dep yazghan.

Bir inkasta mundaq déyilgen: “Yuqumni tekshürüsh ölchemlik emes, ölchemlik tekshürsenglar bolmamdu? shinjanggha kirgenlerni tekshürmeydikensiler؛ seper üstidikilerni xalighanche toxtitip qoyidikensiler, emma ularning yuqum ehwalini tekshüridighan tekshürüsh orni qilmapsiler, kishiler hetta hajetxanilarda uxlashqa mejbur boluwatidu؛ ayrip közitish chiqimi köp؛ nahiye bilen nahiye arisi taqalghan. Yuqumlanmighanliq ispati bolsimu héchkim kirgüzülmeydiken. Bundaq qilish insanliqqa yat. Azraq rehimdil usul qollansanglar qandaq?”

Yene bir inkasta mundaq déyilgen: “5-Öktebir ürümchidin 50 kishi olturghan bir aptobus shi'en'ge kirgen we yoluchilarni xenchéng rayonigha chüshürüp qoyup kétip qalghan. Bu qa'idige xilap, shunga j x tarmaqliri derhal heriketke kélip, pütün xelqni heriketke keltürüp bu ademlerning birini qoymay tépip chiqip, xeterni azaytish kérek!”

Ishlar bu derijige kelgende kishini oygha salidighan nurghun so'allar kallimizgha kélidu. Pütün dunyada kowid yuqumi qamal tedbirlirini omumyüzlük bikar qiliwatqan bir peytte, xitay néme üchün bunche éghir aqiwetlerge qarimay, qamalni dawam qilidu? bu so'allirimizgha jawab élish üchün, aldi bilen xitayning Uyghur diyarida élip barghan siyasetliri we buning arqidiki heqiqiy meqsiti üstide izdinishimizge toghra kélidu. Buni mundaq üch nuqtidin sherhlesh mumkin:

1. Xitayning hakimiyet qurulmisining Uyghurlarni basturushtiki roli

Emeliyette xitayning hakimiyet qatlimining alahidiliki bir partiye hökümranliqidiki hakimmutleqliq mustebitlik bolup, xitay kompartiyesi hökümranliqidiki xitayda ötken yetmish nechche yildin buyan bu xil mustebitlik izchil “Yéngilinip, téximu mukemmelliship” kelgen. Bu xil künlük sheklidiki yuqiridin töwen'ge bir gewdileshken sistémida, eng töwen qatlamdin bashlan'ghan yuqirigha boysunush métodi mukemmel shekillendürülgen. Bundaq ehwalda töwen qatlamdikilerning yuqiri qatlamdiki rehberlerge bolghan mutleq sadaqiti xelqni qattiq ézish bedilige kélidighanliqi seweb, Uyghur diyarida xelq bilen hökümet arisidiki uzun muddetlik qarshiliqni keltürüp chiqarghan. Bolupmu, 1996-yili yolgha qoyghan “Shinjanggha yardem” siyasitide Uyghur diyaridiki herqaysi Uyghur nopusi zich olturaqlash rayonlarning birinchi qol rehberlikini xitay ölkiliridin kelgen xitay memuriylirigha alahide imtiyaz süpitide bergenliki seweb, Uyghurlarning yerlik hakimiyet qatlimidiki eng töwen heqlirimu xitaylarning qoligha ötken. Emma xitay hakimiyiti atalmish “Shinjanggha yardem” namida yötkep kélin'gen xitay emeldarliri bilen “Xelq üchün xizmet qilish” nami astida xelqqe qarshi türlük bésim siyasetlirini yürgüzüp, xelqni exmeq qiliwergen. Bu sistéma belki xitayning bügün'giche sabiq sowét ittipaqidek weyran bolup kételmeslikidiki eng muhim amil bolushi mumkin.

2. Bingtu'enning qoral küchige tayinip basturush élip bérish

Xitay hakimiyiti Uyghurlarning qarshiliq heriketliri 70nechche yildin buyan izchil yosunda qoral küchige tayinip basturup keldi. Bu ehwal xitayning bashqa rayonlirida mesilen 1989-yilidiki 4-may weqesidin bashqa waqitta asasen yüz bergen emes. Bolupmu Uyghur diyarining alahide orni, mol tebi'iy bayliqliri qatarliqlarni özining qiliwélishta bingtu'endin ibaret bu qoral küchige tayan'ghan. Bingtu'en'ge bérilgen cheksiz hoquqlar we xitay rayonliridin Uyghur diyarigha “Mensep bérish, xizmet bérish we mes'uliyet bérish¸给权,给职,给责¨” imtiyazi bilen élip kélinip, hökümet hoquqini qoligha alghan xitaylarda yuqirigha bolghan sadaqitini ipadilesh üchün, özini körsitishke héris bolush, xelqni dawamliq we téximu éghir derijide basturush arqiliq, öz iqtidarini namayan qilish xahishi peyda bolghan. Bolupmu xitay hökümitining atalmish shinjang xizmet yighinida “Shinjang bir shahmat taxtisi, jenubiy shinjang bolsa, bu shahmat taxtisining közi. Jenubiy shinjang térrorluq, esebiylik we bölgünchilikni yoqitish körüshining jeng meydani” dégen yolyoruqliri bilen, Uyghurlarni basturush xitay rehberlirining sadaqitini bildürüshning eng yaxshi pursitige aylan'ghan. Uyghur diyarida lagérlar mesilisi ashkarilan'ghan 2017-yilliridin tartip, rayonda yürgüzülgen barliq lagér siyasetlirining Uyghurlar nopusi zich olturaqlashqan jenubtiki üch wilayet bir oblast we shimaldiki ghulja, turpan qatarliq jaylardiki Uyghurlar nopusi zich olturaqlashqan jaylar bash nishan qilghanliqi ispatlan'ghanidi. Nöwettiki yuqum qamal siyasetliridimu, Uyghurlar nopusi zich olturaqlashqan rayonlar asasen yuqiri we ottura derijidiki yuqum tarqilish rayoni dep békitilip, qamal tedbirliri intayin qattiq yürgüzülgen we türlük ölüm-yétim, acharchiliqlarni keltürüp chiqardi.

3. Lagérlarni yuqumlan'ghuchilarni ayrip dawalash ornigha özgertish arqiliq lagér mesilisining xaraktérini özgertish

“Washin'gton pochtisi” gézitining muxbirlar guruppisi 23-séntebir küni Uyghur diyaridiki toqquz künlük ziyaret xatirisini élan qilip, Uyghur diyaridiki weziyetning eng yéngi ehwalini élan qilghan. Mezkur ziyaretke da'ir xewerdin melum bolushiche, nöwette Uyghur diyarida chén chüen'go dewridiki basturush siyasetlirining iznaliri yoqitilishqa bashlighanliqi, lagérlarning yuqumlan'ghuchilarni ayrip dawamlash orunlirigha aylandurulghanliqini, lagérlargha qamalghan nurghun kishilerning lagér ichidiki yuqumning aldini élishning ünümlük bolmighanliqi seweb ölüp ketkenliki, bezi kishilerning bolsa karxanilargha xizmetke orunlashturulup, lagérlarning dawamliq échilishigha éhtiyaj qalmighanliqidek. . . . . . . . Ehwallar bayan qilin'ghan.

Melumki, yuqiriqi ehwallardin qarighandimu xitayning xelq'ara bésimlar tesiride Uyghurlar üstidiki irqiy qirghinchiliq jinayetlirini yoshurushning péyige chüshkenliki éniq. Emma ma shingrüy Uyghur diyarigha yéngi wezipige olturghanda wede berginidek, merkezning “Shinjangni yéngiche idare qilish siyasiti” ni dawam qilidighanliqi tebi'iy. Peqet usul jehette Uyghurlarni yoqitish siyasetliri lagérlar we türmilerge qamash sheklide emes, belki yuqum namida élip bérilishi, öpke körsitip, qoy sétish, ishlarni tuydurmay qilish sheklide dawam qilish mumkin.

***Bu obzordiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.