Хитайниң уйғур диярида ғайәт чоң түрләр бойичә “иш башлиғанлиқи” немидин дерәк бериду?

Обзорчимиз асийә уйғур
2022.03.28
xitaygha-yotkesh-tebii-bayliq-nefit-qezish.jpg “турпан қумул нефитлики” ни ечиш үчүн хитай өлкилиридин кәлгән мәлум нефит ширкитиниң ишчисиниң ишләватқан көрүнүши. 1997-Йили 8-май.
AFP

Йеқинда хитай һөкүмити уйғур диярида чоң типтики ул әслиһәлири қурулушини әслигә кәлтүрүп, қайта иш башлиғанлиқи һәққидә хәвәр елан қилди.

Хәвәр тәпсилатидин қариғанда, бу қетимлиқ қурулуш түрлириниң 55 пресәнти уйғурлар нопуси зич олтурақлашқан җәнубтики үч вилайәт бир областқа мунасивәтлик икәнлики тилға елинған. Бизгә мәлум болғинидәк, хитай һөкүмити аталмиш “ислаһат вә ишикни ечиветиш” сияситини йолға қойған 1978-йилидин башлап, алди билән биңтуәнни тәрәққий қилдурушни баһанә қилип, уйғурлар нопуси зич олтурақлашқан җәнубий уйғур районлирини тәрәққияттин тосқан. Шуниң билән биргә биңтуәнни иқтисад вә сиясәттә күчлүк қоллаш билән биргә җәнубтики деһқанчилиқ билән шуғуллинидиған уйғурларниң йеза-игилики билән шуғуллинишиға биңтуән арқилиқ зор қийинчилиқларни туғдурған. Ақивәттә өткән әсирниң 90-йилларға кәлгәндә уйғур дияриниң биңтуәнни асас қилған шимал қисми билән уйғурларни асас қилған җәнуб қисмида зор иқтисадий пәрқниң һасил болушиға, уйғурларниң дәриҗидин ташқирий намратлишип кетишигә сәвәб болған.

Хитайниң өзи вастилиқ вә пиланлиқ һалда намратлаштурған җәнубий уйғур диярида немә үчүн туюқсизла иқтисадни тәрәққий қилдуруш шуарини товлап қалди? хитай немә үчүн аталмиш “бихәтәрлик әндишилири” ни бир чәткә қайрип қоюп, туюқсизла җәнубий уйғур елиниң ул әслиһәлири қурулуши тәрәққиятиға бунчә көп мәбләғ вә күч аҗратти?

Әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң җәнубий уйғур дияриниң асасий әслиһәлири қурулушини тәрәққий қилдуруш пилани 1986-йилидин буянқи “милюн кишини ачарчилиқтин қутулдуруш”, 1994-йилидики “намратлиқни йилтизидин йоқитиш” қатарлиқ аталмиш сиясәтлири билән оттуриға чиққан. Буниңдики мәқсәт кейинчә җәнубни хитайлаштуруш пиланини йүргүзүшкә асас селиштин ибарәт болуп, болупму 1996-йилидин башлап йолға қоюлған “шинҗаңға ярдәм” пилани вә “ғәрбни кәң көләмдә ечиш” истратегийәсиниң әмәлийлишишдә техиму зөрүр болған. Чүнки аталмиш “ислаһат” дәвридә иқтисадий тәрәққияттин мәһрум қалдурулған уйғурлар зич олтурақлашқан җәнубий уйғур райониниң келимати өзгичә, тәбиий байлиқлири мол, күн нури узун чүшидиған болуп, йеза-игиликини тәрәққий қилдурушта интайин муһим әвзәликләргә игә болсиму, әмма заманивийлашқан йеза-игилик әслиһәлири кәмчил, тәрәққият арқида қалдурулғини сәвәблик, хитай районидин келидиған мәбләғ салғучиларни җәлп қилиш имкани төвән болған. Бу вәҗидин җәнубий уйғур дияриниң асасий әслиһәләр қурулушини тәрәққий қилдуруш, деңиз әтрапи районлиридики хитай көчмәнлириниң вә ишләпчиқириш леинийәлириниң уйғур райони, болупму җәнубий уйғур райониға йөткилиишидә зөрүрийәт шәкилләндүргән.

Хитай һөкүмитиниң уйғур диярида елип барған һәрқандақ иқтисадий тәрәққият пилани әзәлдин уйғурларниң турмуш сүпитини яхшилашни мәқсәт қилип елип берилип баққан әмәс. Әксичә, бу хил пиланлар изчил түрдә уйғурларни әң еғир зиянкәшликкә учритип кәлгән. Хитай һөкүмитиниң җәнубий уйғур дияриниң асасий әслиһәлири қурулушини тәрәққий қилдурушиму охшашла уйғурларниң бүгүнкидәк ечинишлиқ қисмәтлиригә сәвәб болған муһим амилларниң биридур. Хитай һөкүмити уйғур дияриниң шималий қисмини биңтуән арқилиқ пүтүнләй өз илкигә алғандин кейин, җәнубий уйғур дияриға кеңийишкә башлиғаниди. Йәни 1994-йилидики “намратлиқни йилтизидин йоқитиш” пиланида биңтуәнниң җәнубқа кеңийишини зор күч билән қоллаш “шинҗаңниң муқимлиқи вә мәңгүлүк әминлики” ни әмәлгә ашуруштики “дөләт истратегийәси” қилип бекитилгән. 1996-Йили аталмиш “шинҗаңға ярдәм” пилани бойичә, хитайниң деңиз яқиси районлиридики хитайлар билән шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни бирликтә, хитай көчмәнлирини җәнубий уйғур дияриға йөткәш, уйғурларни шималға вә ичкири өлкиләргә йөткәп тарқақлаштуруш, уйғурларниң нопус көпүйишини тезгинләш, уйғур деһқанлириниң терелғу йәрлирини еливелиш. . . Қатарлиқ түрлүк зиянкәшликләрни уйғурлар үстидә һәмкарлишип елип барған.

2010-Йилидики “биринчи қетимлиқ мәркәз шинҗаң хизмәт йиғини” да “шинҗаң бир шахмат тахтиси, җәнубий шинҗаң болса шахматниң көзи. Шахматта утуш яки уттуруш, җәнубий шинҗаңдин ибарәт бу шахмат көзини қандақ идарә қилишқа бағлиқ” дегән сәпсәтә оттуриға қоюлған. Буниң билән җәнубтики уйғурлар нопуси зич олтурақлашқан қәшқәр, хотән, ақсу вә қизилсудин ибарәт үч вилайәт бир областтики уйғурларни пүтүнләй йоқитишни мәқсәт қилған аталмиш “шинҗаңға ярдәм” сияситиниң йеңи вариянти йолға қоюлған. У болсиму хитайниң “ислаһат ишикни ечиветиштә алдин тәрәққий тапқан 19 өлкә-шәһәрниң шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш” пилани иди. Бу пилан бойичә, уйғур дияридики 12 вилайәт-област, хитайниң деңиз әтрапидики алдин тәрәққий тапқан 19 өлкә-шәһәргә бөлүп берилди вә һәр бир хитай өлкилири өзлиригә бөлүп берилигән уйғур районлирини, хитай һөкүмитиниң “намратлиқтин қутулдуруш ярдәм пули вә әвзәл сиясәтлири” дин пайдилинип, “шинҗаңға ярдәм қилиш вә тәрәққий қилдуруш” намидики уйғурларниң земин байлиқлирини талан-тараҗ қилишни башлиди.

2013-Йили 9-айда ши җинпиң оттура асиядики 4 дөләттә зиярәттә болғинида, “йипәк йоли иқтисад бәлбиғи бәрпа қилиш пилани” ни оттуриға қойған. Хитайниң оттура асия дөләтлириниң һәмкарлиқида вуҗутқа кәлтүрмәкчи болған “йипәк йоли иқтисадий бәлбиғи бәрпа қилиш пилани” болса, чегра һалқиған районлардики иқтисадий һәмкарлиқни асас қилған болуп, бу пиланниң әмәлгә ешиши үчүн 2010-йилидики биринчи қетимлиқ “шинҗаң хизмәт йиғини” дин кейин, қәшқәр билән қорғас чеграсини “иқтисадий алаһидә район” қилип қуруп чиқиш пилани ишқа кириштүрлгән. 2014-Йилидики “иккинчи қетимлиқ шинҗаң хизмәт йиғини” да болса, “йеңи йипәк йоли иқтисад бәлбиғи бәрпа қилиш” үчүн уйғур районида “бир порт, икки район вә бәш мәркәз” пиланини йолға қойған. Йәни “бир порт” болса “үрүмчи хәлқара қуруқлуқ порти” ни, “икки район” болса “қәшқәр вә қорғас иқтисадий алаһидә райони” ни, “бәш мәркәз” болса “қатнаш түгүни мәркизи, сода мәркизи, тибабәт-давалаш мәркизи, мәдәнийәт-маарип мәркизи вә район характерлиқ давалаш мәркизи” дин ибарәт. Бу пиланниң йолға қоюлуш сәвәби “шинҗаңға ярдәм” намида ишләпчиқириш ленийәлирини уйғур райониға йөткигән, хитайниң 19 өлкә районини уйғур районида қурулғуси “бир порт, икки район вә бәш мәркәз” арқилиқ аталмиш “йеңи йипәк йоли” ниң деңиз йоли билән қуруқлуқ йолини туташтуридиған “йипәк йоли иқтисад бәлбиғи” һасил қилишни мәқсәт қилған.

Дәрвәқә, йиллардин буян аталмиш “намратлиқни түгитиш” нами астида елип барған “шинҗаңға ярдәм” вә “ғәрбни ечиш” қатарлиқ сиясәтләрниң әсли мәқсти расттинла “шинҗаңға ярдәм берип, уйғурларни намратлиқтин қутулдуруш” болмастин бәлки, уйғур районини хитайниң 19 өлкиси билән явро-асия чоң қуруқлуқини бағлайдиған иқтисадий бәлбағқа айландурушни нишан қилғанлиқи сәвәбидиндур.

Хитайниң 14-бәш йиллиқ пиланида уйғур районида бәрпа қилиниватқан “бир порт, икки район вә бәш мәркәз” оңушлуқ һалда хитайниң 19 өлкә вә шәһирини явро-асия чоң қуруқлуқи билән бағлап, қуруқлуқ билән деңиз йоли бир гәвдиләшкән “йеңи йипәк йоли” сода түгини бәрпа пиланини оңушлуқ йүргүзүш үчүн, уйғур райониниң асасий ул әслиһәлири қурулушини зор күч билән тәрәққий қилдуруш қарар қилинған. Нөвәттә хитайниң деңиз әтрапи районлирида бохәй деңиз боғузи, чаңҗяң делтиси, шәрқий-җәнуб деңиз қирғиқи, җуҗяң делтиси вә ғәрбий-җәнуб деңиз қирғақлири көләмләшкән, кәсипләшкән вә заманивйлашқан чегра еғизлирини һасил қилған. Уйғур райони қатарлиқ чегра районлардиму асасән шәрқий-шималий асия, оттура асия вә шәрқий-җәнубий асияларға ечиветилгән чегра еғизлири шәкиллинип, хәлқара содидики муһим һалқилар шәкилләнгән.

Демәкки, хитай уйғур районида лагер түзүмини йолға қойғандин кейин, “терорлуқ һадисиси йүз бәрмиди” дәп тәшвиқ қиливатқан бүгүнки күндә, уйғур райониниң орни хитай үчүн “ғәрбкә кеңийиштики муһим һалқа” ға айлиниши вә асасий әслиһәләр қурулушини тәрәққий қилдурушқа әһмийәт берилиши кишини әндишигә салиду. Чүнки уйғур райониниң орнини хитайниң деңиз әтрапидики алдин ечиветилгән 19 өлкиси билән тәң дәриҗидә көрүш вә “хитай билән ғәрбни бағлайдиған муһим түгүн қилиш” хитай үчүн уйғур земинида “бихәтәрлик тәһдитлири” ниң пүтүнләй йоқалғанлиқиниң аламити дәп қарашқа болиду. Йәни уйғур райониниң хитайниң иқтисадий тәрәққият пиланида тутқан орниниң юқири көтүрүлүшигә әгишип, лагер сиясәтлири изчил давам қилиши, уйғурлар давамлиқ түрдә ассимилатсийә қилиниш, ичкири өлкиләргә йөткилиш, қул ишчи қилиниш қатарлиқ түрлүк қисмәтләрни давамлиқ баштин кәчүрүши мумкин.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.