Хитай тәшвиқатиға бир соал: 2023-йили уйғурлар растла бейип кәттиму?

Амстердамдин обзорчимиз асийә уйғур тәйярлиди
2024.02.08
Saqchi-qatnash-lozunka Уйғурчә хитайчә йезилған тәшвиқат лозункисиниң алдида бир қатнаш сақчиси қатнашқа қоманданлиқ қиливатиду.2023-Йили 19-июл, қәшқәр
AFP

Бүгүн, йәни 8-феврал күни хитайниң һөкүмәт таратқулиридин “тәңритағ” вә “хәлқ тори” қатарлиқлар хәвәр берип, 2023-йили уйғур елида оттура һесаб билән киши бешиға тоғра келидиған киримниң 28 миң 947 йүәнгә йәткәнликини билдүрди. Хәвәргә қариғанда, уйғур аптоном районида йеза-базар аһалилириниң киши бешиға тоғра келидиған оттуричә кирими 40 миң 578 йүәнгә, йеза-кәнтләрдики аһалиләрниң оттуричә кирими болса 17 миң 948 йүәнгә йәткәнлики йезилған.

Мәлум болғинидәк, уйғур нопусиниң 90 пирсәнтидин көпрәки деһқанлардин тәркиб тапқан болуп, асаслиқи йезиларда олтурақлашқан. 1983-Йили хитай һөкүмити уйғур елида “Милйон кишини ачарчилиқтин қутулдуруш” сияситини йолға қойғандин буян, уйғурлар нопуси көп нисбәтни игиләйдиған җәнубтики қәшқәр, хотән вә ақсу қатарлиқ районларни дөләтлик намрат районлар тизимликигә киргүзгән. Шуниңдин етибарән, уйғурларниң иқтисадий әһвали изчил яманлишип келиватқан болуп, өткән әсирниң 90-йиллириға кәлгәндә биңтүән контроллуқидики районлар билән уйғур аһалисини асас қилидиған җәнубий уйғур районлириниң иқтисадида асман-земин пәрқ шәкилләнгән. “тәңритағ тори” да 2022-йили елан қилинған бир доклатта, җәнубий уйғур елида 2014-йили 26 намрат наһийә болуп, намратларниң сани 2 милйон 677 миң дейилгән. Шундақла бу намратлар пүткүл уйғур районидики намратлар нисбитиниң тәхминән 80 Пирсәнткә йеқин санини Тәшкил қилидиғанлиқи тилға елинған.

Юқириқи мәлуматлардин шуни көрүвелишқа болидуки, уйғур аптоном районидики әң намрат хәлқ дәл бу земинниң игиси болған уйғурлар болуп қалған. Мана һазир хитайниң уйғур елида аталмиш “намратлиқни йоқитиш сиясити” елип бериватқиниға 40 йил болди. Ундақта, уйғурлар бүгүн намратлиқтин қутулдиму? биңтүән билән уйғурлар арисидики иқтисадий пәрқ қанчилик кичиклиди?

2020-Йили хитай пүткүл дуняға “намратлиқни пүтүнләй йоқитип, һаллиқ сәвийәгә йәттуқ! ” дәп җакарлиғаниди. Бу вақитта хитай елан қилған санлиқ мәлуматта, Йеза аһалилириниң Киши бешиға тоғра келидиған йиллиқ киримини 14 миң йүән әтрапида дәп елан қилғаниди. Бу вақитта Биңтүәнниң Оттуричә кирими болса 34 миң йүәндин көпрәк болған.

Ундақта, 2023-йили хитай елан қилған бу һәқтики санлиқ мәлуматларда қандақ өзгириш болди?

Хитай һөкүмити гәрчә шинҗаңдики аһалиләрниң оттуричә киримини 28 миң йүәндин көп болди дәп елан қилған болсиму, әмма җәнубий уйғур елидики деһқанларниң әһвалида көп илгириләш болғини йоқ! биз бу һәқтики истатистикилиқ мәлуматқа нәзәр салидиған болсақ, Биңтүән Аһалилириниң өткән йилқи киши бешиға тоғра келидиған оттуричә кирими 46 миң 485 йүәнгә йәткән, әксичә уйғур елидики йеза аһалилириниң киши бешиға тоғра келидиған оттуричә кириминиң болса аранла 17 миң 948 йүән болғанлиқини көримиз. Техиму һәйран қаларлиқ йери шуки, мәзкур санниң тоғра болмаслиқ еһтималиниң барлиқи болуп, бәлки әсли сан 17 миң йүәндинму төвән болуши мумкин. Бундақ дейишимиздә төвәндикидәк сәвәбләр бар. Йәни, хитай һөкүмити техи өткән йили өктәбирдила 2023-йили Алдинқи үч пәсиллик Уйғур райони аһалилириниң киши бешиға тоғра келидиған йиллиқ киримигә алақидар истатистикисини елан қилған. Мәзкур истатистикидин қариғанда, 2023-йили январдин өктәбиргичә болған үч пәсилдә, уйғур елидики йеза аһалилириниң оттуричә кирими 5673 йүән болған. Бу вәҗидин, бу санниң шу йилниң ахириқи пәслидики үч айдила шиддәт билән ешип, 17 миң йүәнгә йетиши әқилгә сиғмайду.

Тәңритағ торида елан қилинған аһалиларниң оттуричә кирими һәққидә елан қилинған хәвәрниң екран кәсмиси
Тәңритағ торида елан қилинған аһалиларниң оттуричә кирими һәққидә елан қилинған хәвәрниң екран кәсмиси
www.ts.cn

Шуниси ениқки, хитай бүгүн уйғурларни намратлиқтин қутқузуп, баяшат вә бәхтияр турмушқа ериштүрдуқ дәп тәшвиқ қиливатқан болсиму, әмәлийәттә уйғурларниң иқтисадий әһвалида өткән 40 йилда һечқанчә өзгириш болмиған. Техиму һәйран қаларлиқи шуки, уйғур елиниң әсли игилири болған уйғурларниң намратлиқиға көрә, бу земинға көчмән болған биңтүәндики хитай аһалилириниң бейип кетишидур. Шундақла 40 йилдин буян биңтүәндикиләрниң изчил бай вә баяшатлиқта өтүватқанлиқи, уйғурларниң болса изчил намратлиқ қалпиқидин баш көтүрәлмәслики, һәтта бу намратлиқниң уйғурларниң милләт сүпитидә йоқитилишиға сәвәб қилинишидур!

 *** Бу обзордики көз қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.