Алмутада хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғини болуп өтти

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-05-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Қазақистан вә мәркизий асиядики уйғуршунаслиқ: муһим мәсилилири вә бүгүнки утуқлири» темисида өткүзүлгән хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинида хатирә сүрәт. 2019-Йили 3-май, алмута.
«Қазақистан вә мәркизий асиядики уйғуршунаслиқ: муһим мәсилилири вә бүгүнки утуқлири» темисида өткүзүлгән хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинида хатирә сүрәт. 2019-Йили 3-май, алмута.
RFA/Oyghan

3-Майда алмута шәһиридики пәлсәпә вә сиясәтшунаслиқ институтиниң мәҗлис залида «қазақистан вә мәркизий асиядики уйғуршунаслиқ: муһим мәсилилири вә бүгүнки утуқлири» темисида хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғини болуп өтти. Уни қазақистанниң билим вә пән министирлики р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти қазақистан уйғурлириниң җумһурийәтлик етно-мәдәнийәт мәркизи вә «қазақистан уйғурлириниң җумһурийәтлик етно-мәдәнийәт мәркизи» җәмийәтлик бирләшмисиниң алмута шәһәрлик шөбиси билән бирликтә уюштурған. Йиғин қазақистан миллий пәнләр академийәсиниң һәқиқий әзаси, профессор ғоҗәхмәт сәдвақасовниң 90-йиллиқиға вә қазақистан уйғуршунаслиқиниң 70-йиллиқиға беғишланған. Униңға қазақистанлиқ алимлар вә чәтәллик тәтқиқатчилар қатнашқан.

Йиғинниң кириш сөзини сөзлигән р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институтиниң мудири, профессор әбсаттар дербисали ғоҗәхмәт сәдвақасофниң һаяти вә қазақистан уйғуршунаслиқ тәтқиқатлириниң тарихи һәққидә қисқичә тохтилип өтти. Униң тәкитлишичә, ғоҗәхмәт сәдвақасоф 1953-йилдин башлап қазақистан пәнләр академийәсидә ишләш җәрянида кичик илмий хадим вәзиписидин 1986-йили қурулған уйғуршунаслиқ институтиниң мудири дәриҗисигичә көтүрилгән икән. У техи чоңқур тәтқиқ қилинмиған уйғур тили мәсилилирини илмий җәһәттин тәтқиқ қилип, түркий тиллириниң ортақ мәсилилири билән бағлиған.

Ғоҗәхмәт сәдвақасоф уйғур мәктәплириниң раваҗлинишиға ярдәмлишиш һәм улар үчүн сапалиқ оқуш қораллири тәйярлаш, уйғурларниң мәдәний ишлирини җанландурушқа охшаш чоң ишларни атқурған. Әбсаттар дербисали ғоҗәхмәт сәдвақасофниң лексологийә, диалектологийә, морфологийә, фонологийә, фолклоршунаслиқ, әдәбиятшунаслиқ вә башқиму мәсилиләргә беғишланған 300 дин ошуқ илмий әсәрниң, оқуш қораллириниң, луғәтләрниң аптори болғанлиқини алаһидә тәкитлиди. Уларниң ичидә алимниң «һазирқи заман уйғур тили», «пәрғанә вадиси уйғурлириниң тили», «уйғур әдәбий тилиниң имла қаидилири» намлиқ монографийәлириму бар.

Игилинишичә, илмий муһакимә йиғин қатнашқучилири шәрқшунаслиқ тәрәққиятиниң муһим йөнилишлирини, шундақла мәркизий асияниң тарихи вә мәдәнийитини тәтқиқ қилишниң йеңи утуқлирини муһакимә қилған. Йиғин төт бөлүм бойичә орунлаштурулған болуп, униң биринчиси «ғоҗәхмәт сәдвақасофниң илмий мираси, уйғуршунаслиқниң муһим мәсилилири вә һазирқи утуқлири», иккинчиси «мәркизий асияниң тарихи вә мәдәнийитини тәтқиқ қилишниң йетәкчи йөнилишлири, йеңи усуллири, муһим мәсилилири», үчинчиси «мәркизий асия-хилму хил мәдәний, иқтисадий, сиясий, идеологийәлик бағлинишларниң алаһидә даириси сүпитидә», төтинчиси «йипәк йолиниң мәркизий асия бошлуқидики мәдәнийәтләрниң диалоги» дәп аталған.

Илмий йиғинниң ечилиш бөлүмидә сөзгә чиққан қазақистан парламенти алий кеңишиниң әзаси, җумһурийәтлик уйғур етно-мәдәнийәт мәркизиниң рәиси шаһимәрдан нурумоф, алмута шәһәрлик алий кеңишиниң әзаси, абдулла розибақийеф намидики 153-мәктәп-гимназийәниң мудири шавкәт өмәроф, өзбекистанлиқ меһман, профессор абдуләһәт қаһароф вә башқилар ғоҗәхмәт сәдвақасофниң илмий мираси, уйғуршунаслиқ илминиң йәткән утуқлири һәққидә өз пикирлирини оттуриға қойди.

Радийомиз зияритини қобул қилған уйғуршунас алим, тарих пәнлириниң кандидат доктори мунир йерзин әпәнди ғоҗәхмәт сәдвақасофниң узун йиллар мабәйнидә асасән тилшунас алимларға рәһбәрлик қилип, уйғуршунаслиқ пенигә салмақлиқ һәссә қошқанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «ғоҗәхмәт сәдвақасоф уйғуршунаслиқ институтиниң тәшкил қилинишида асасий рол ойниди, дәп ейтишқа һәқлиқмиз. Институт вуҗудқа кәлгәндин кейин, униң һәр саһә бойичә өсүшидә, кадирларни йетиштүрүштә, униң һулиниң мустәһкәмлинишидә алаһидә күч чиқарған адәм. Ғоҗәхмәт сәдвақасоф 1990-йилларда шәрқий түркистандики уйғур зиялийлар билән мунасивәт бағлиди.»

Мунир йерзинниң пикричә, уйғуршунаслиқ илминиң вуҗудқа келип, бүгүнки күнгә қәдәр һаят кәчүрүши пүткүл уйғур хәлқи тарихидики чоң вәқә икән. У йәнә мундақ деди: «уйғуршунаслиқ дәсләп явропа алимлириниң диққитидә болди. Уйғур хәлқиниң мәдәнийәт, маарип, шуниңдәк дөләтчилик саһәсидики утуқлири әнә шу алимларниң диққитини җәлп қилди. Уйғуршунаслиқниң пән сүпитидә тәрәққий етишини уйғур хәлқиниң иҗадкарлиқидин, тиришчанлиқидин бөлүп қарашқа болмайду. Әлвәттә, бу саһә уйғурларниң өз вәтинидә тәрәққий қилиниши керәк иди. Лекин у әмәлгә ашмиди. Бу пәқәтла қазақистан йеридә тәшкилләнди.»

Зияритимизни қобул қилған русийә җәмийәтшунаслиқ пәнлири академийәсиниң академики абдуләһәт қаһароф әпәнди мәзкур йиғиндин қаттиқ тәсирләнгәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: «бүйүк алимимизниң намини унтумаслиқ үчүн бу йиғинниң өткүзүлүши вәтинимиздин ташқири яшайдиған уйғурлар үчүн мәдәний байрам десәк болиду. Қазақистанда уйғуршунаслиқ пенидә ишләйдиған қазақ миллитигә мәнсуп болған алимлар билән бирлишип, уйғуршунаслиқ институтини ечиш дуня миқясида чоң йеңилиқ болған.»

Абдуләһәт қаһароф өз сөзидә йәнә уйғуршунаслиққа беғишланған илмий муһакимә йиғинини өзбекистанда давамлаштуруш нийитидә икәнликини билдүрүп, мундақ деди: «һазир тарихий вәтинимиздә еғир вәзийәт болуватқанда вә дуня миқясида уйғурни сақлап қелиш һәрикити болуватқанда биз уйғурлар бир-биримиз билән қанчилик көп учрашсақ шунчә яхши болиду. Шуниң үчүн йиғинниң хәлқаралиқ болғини һәқиқәт. Биз уйғуршунаслиқниң тәрәққиятини, һалини муһакимә қилдуқ.»

Мәлум болушичә, алмутада өткән мәзкур илмий муһакимә йиғиниға сирттин қатнишиш мәсилисиму тәшкилий һәйәт тәрипидин һәл қилинғачқа, қирғизистан, өзбекистан, русийә, түркийә, америка охшаш мәмликәтләрдинму алимлар қатнашқан. Русийәдин димитрий василйеф «уйғур тилини латинлаштуруш тарихи бойичә йеңи һөҗҗәтләр», түркийәдин әркин әмәт «мәшһур тилшунас ғоҗәхмәт сәдвақасоф вә уйғур тәтқиқати», америкадин нәбиҗан турсун «коммунистик интернатсионал вә совет иттипақи уйғурларниң 20-әсирниң 20-30 йиллиридики миллий-азадлиқ һәрикити һәққидә», әсәт сулайман «ладах йолида һиҗрәт: 1949-йилидики уйғур милләтчилириниң һиндистан сәпири вә униң баш-ахири» вә башқилар шулар җүмлисидиндур. Омумән бу йиғинға 40 тин ошуқ алим иштирак қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт