Көзәткүчиләр: «корона вируси кризиси дуняниң хитайға қаратқан сиясәтлиридә өзгириш пәйда қилиду»

Мухбиримиз ирадә
2020-04-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Дохтурлар «вухән вируси» юқумдарлирини карантин қиливатқан көрүнүш. 2020-Йили 6-феврал, вухан.
Дохтурлар «вухән вируси» юқумдарлирини карантин қиливатқан көрүнүш. 2020-Йили 6-феврал, вухан.
REUTERS

Хитайниң вухән шәһиридин тарқилип, йәршариви вабаға айланған таҗсиман вирус дуня миқясида 100 миңдин ошуқ җанға замин болди. Шуниң билән биргә дуня иқтисадиға еғир зиянларни елип кәлди. юқум сәвәб болған ақивәтләр еғирлашқансери хәлқара җамаәтниң хитай һакимийитиниң юқумни бир тәрәп қилиш усулиға болған наразилиқиму күчийип бармақта.

Америка һөкүмити хитайниң юқумни бир тәрәп қилиш усулини очуқ-ашкара тәнқид қиливатқан дөләтләрниң бири. Америка президенти доналд трамп, америка ташқи ишлар министири майк помпейо вә америка баш тәптиши бил бар қатарлиқлар арқа-арқидин хитай компартийәсиниң юқум әһвалини йошуруш арқилиқ пүтүн инсанийәтни балаға тиққанлиқини билдүрди.

Америка ташқи ишлар министири майк помпейо болса бу мәйданини америка вә хәлқаралиқ рәсмий сорунларда ипадиләп кәлди. У сөзидә «хитай компартийәси хитайдики вә америкадики юқум пәйда қилған чиқимниң җавабкари, хитай компартийәси һелиһәм учурни қамал қилип, нурғунлиған инсанларниң һаятини хәвпкә етиватиду.» Дегән.

Бирақ америкада чиқидиған «вашингтон көзәткүчиси» гезитидә елан қилинған бир мулаһизидә ейтилишичә, хитай һөкүмити бу тәнқидләрни «американиң хитай компартийәси билән хитай хәлқини айриш урунуши» дәп чүшинидикән вә буниңдин қаттиқ нарази икән.

Мәзкур мақалиниң аптори җолниң ейтишичә, хитай компартийәси үчүн бу интайин назук мәсилә болуп, улар америка чоқум «компартийә дегәнлик хитай дегәнлик, хитай дегәнлик компартийә дегәнлик» дегән тәшвиқатимизни қобул қилиши керәк, дәп қарайдикән. Коммунизм хатирә фонди җәмийитиниң иҗраийә директори марийон симис гезиткә қилған сөзидә хитай һакимийитиниң бу нуқтиға алаһидә сәзгүр болушидики сәвәбни чүшәндүрүп: «бу бизгә хитай компартийәсиниң мәвҗутлуқини сақлап қелиштики бирдин-бир йолиниң өзиниң қанунлуқлиқини илгири сүрүшкә бағлиқ икәнликини көрситип бериду,» дегән.

Түркийәдики хитай ишлири мутәхәссиси әркин әкрәм әпәндиниң радийомизға ейтишичә, хитай компартийәси хитай хәлқ җумһурийити қурулғандин буян өзини бу һакимийәтниң бирдин-бир игиси вә қанунлуқ һакимийәт, дәп қарап кәлгән. У мундақ деди: «хитай компартийәси бүгүнгичә мушу хил идийә билән аяқта туруп кәлгән. Кейинки йилларда болса иқтисадий гүллиниш арқилиқ мәвҗутлуқини сақлап кәлди. Әмма хитай компартийәси буниңға капаләтлик қилалмиған тәқдирдә у һалда уларниң һакимийитини давам қилиши қийинға тохтайду.»

Хитайниң бу мәсилидики сәзгүрлүки хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси хуа чүнйиңниң өткән һәптидики баянатидиму өз ипадисини тапқан. У сөзидә: «һазир хитай компартийисиниң 90 милйондин артуқ әзаси бар, бу омумий америка нопусиниң тәхминән 27 пирсәнтини, йәни төттин бир қисимдин көпрәкини тәшкил қилиду. Бундақ көп сандики партийә әзалири аилисидикиләр, туғқанлири вә достлири билән бирликтә партийә билән хәлқ оттурисидики айрилмас мунасивәтни шәкилләндүриду.»

Америкадики тонулған хитай ишлири мутәхәссиси гордон чаң әпәнди бизгә қилған сөзидә хитай компартийәсиниң өз һакимийитиниң қанунийлиқини вә өзлирини хәлқниң қоллайдиғанлиқини күчәп тәкитлиши униң өзигә ишәнмәйдиғанлиқини көрситип бериду, дәйду. У мундақ деди:

«Хитай компартийәси үчүн муқимлиқни сақлаш һәммидин муһим болғанлиқи үчүн улар буниң үчүн керәклик һәрқандақ нәрсини илгири сүрәләйду. Уларниң юқириқи сөзни бунчә тәкрарлиши әмәлийәттә униң хитай хәлқиниң өзлирини қоллайдиғанлиқиға ишәнмәйдиғанлиқини билдүриду. Биз хитайдики бесим вә чәкләш васитилири сәвәбидин хитай хәлқиниң һәқиқәтән немә ойлайдиғанлиқини билмәймиз. Шуңа биз хитай компартийәси немини көп тәкитлисә, уларниң шу мәсилидә сәзгүрлүкини пәрәз қилалаймиз. Уларниң бундақ көп тәкрарлишидин қариғанда, демәк бу йәрдә һәқиқәтән мәсилә бар. Мәсилән, америкада президент оттуриға чиқип, ‹америка һөкүмитимиз қанунлуқ' дәмду? яқ, демәйду. Чүнки һәммә адәм униң қанунлуқлиқини билиду. Һәқиқәтни сөзләп олтурмаймиз, әмма бир нәрсидин йүрикиңиз пок-пок болғанда давамлиқ у һәқтә гәп қилисиз. Мана бу бизгә хитай һакимийитиниң һәрикитини изаһлап бериду.»

Хитай һөкүмитиниң вирус юқуми әһвали һәққидики әһвални дәсләптә йошуруши билән дуняға кәң тарқилип, һәрқайси дөләтләргә пәйда қилған инсан чиқими вә иқтисадий чиқими зорайғансери һәрқайси дөләтләрниң хитай һөкүмитигә болған наразилиқи күчәйгән. Бир қисим учурларда йәнә буниң хитайниң сиясий қатлимидиму ши җинпиңгә наразилиқ қозғиғанлиқи мәлум.

«Җәнубий хитай әтигәнлик гезити» дә 13-апрел күни елан қилинған «хитайниң корона вирус кризисини йошуруши нәтиҗисидә дуняниң ишәнчини йоқитип қоюши» мавзусида елан қилинған мақалидә көрситилишичә, хитай һакимийити һәрхил тәшвиқат васитилири арқилиқ вирустики җавабкарлиқидин қечишқа вә яки образини қайта тиклимәкчи болған болсиму, бу урунушларму карға кәлмигән. Әксичә, нурғун дөләтләрдә хитай һөкүмитиниң җавабкарлиқини сүрүштә қилиш, хитайдики ишләпчиқириш зәнҗирлирини йөткәп чиқип кетиш, хитай билән болған мунасивәтләрни көздин кәчүрүш тәшәббуслири оттуриға чиққан.

Мақалидә баян қилинишичә, «америка вирус кризисидин кейин сәһийә әслиһәлирини башқа дөләтләргә експорт қилишни тохтитип, уларни рәнҗитип қойғандин кейин, хитай дәрһал сәһийә әслиһәлирини һәрқайси дөләтләргә һәдийә қилиш арқилиқ өзиниң образини яхшилап, американиң дунядики лидерлиқ ролини тартивелишқа тиришип баққан. Бирақ хитайниң мәқсити ундақ асан әмәлгә ашмайдикән. Чүнки хитай һөкүмити вирус һәққидики әмәлийәтни йошуруш арқилиқ дуняниң ишәнчини йоқитип болған.»

Мақалини америка-хитай сиясәт фонди җәмийитиниң рәиси чи ваң язған болуп, униң баян қилишичә, хитай вирус һәққидики учурни тунҗи ашкарилиғанда әң аввал хитай өзиниң шерики дәп билидиған русийә, шималий корейә қатарлиқ дөләтләр чегралирини тақап, хитай пуқралирини қайтурувәткән бәргән икән. Демәк, улар хитайниң вирус һәққидә раст гәп қилғанлиқиға дәсләптила ишәнмигән.

Аптор мулаһизисини мундақ давам қилған: «хәвәрләргә қариғанда, техи нәччә ай илгирила хуавей ширкитиниң әнглийәниң 5G ул әслиһәлирини қуруш һоқуқиға еришишигә йол қоюп американи ғәзәпләндүргән әнглийә һазир хитай билән ‹һесаблишиш' ни көзләватиду. Борис җонсон баш министир болуш сүпити билән әң ахирида 5G қарариға мәсул болған, у һазир таҗсиман вирус билән дохтурханида йетип қалди. явропаниң һәрқайси җайлирида хитайниң ‹маска дипломатийиси' урунушлири әкс тәсир яратти, испанийә вә голландийәдә хитайдин кәлгән сәһийә әслиһәлириниң сахтилиқи һәққидики хәвәрләр көрситилди. Һәтта иран чеғида хитайниң юқум һәққидики әмәлийәтни йошурғанлиқини тәнқид қилди.»

Аптор чи ваңниң ейтишичә, хитайниң һазирқидәк иқтисадий күчкә айлинишида америка зор рол ойниған болуп, американиң ишәнчини йоқатқан хитайниң әмди хәлқарада қайтидин образини тикләп чиқиши қийинға тохтайдикән.

Гордон чаң әпәндиму радийомизға қилған сөзидә американиң вирус кризисидин кейинки хитай сияситиниң пәрқлиқ болидиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: «мәнчә, американиң хитай сиясити өзгириду. Әлвәттә, униң қанчилик дәриҗидә өзгиридиғанлиқи ениқ болмаслиқ билән биргә, мән американиң вирустин кейинки хитай сиясити вирус вәқәсидин илгирики сияситидин пәрқлиқ болиду, дәп қараймән. Мән шәхсән шундақ болушини үмид қилимән. Чүнки бизниң һазирқи мунасивитимиз америка үчүн пайдилиқ әмәс, шундақла хитай хәлқи үчүнму пайдилиқ әмәс. Илгирики нурғун америкалиқ рәһбәрләр хитайға ярдәм қилған болсиму, хитай өзиниң өзгәрмәйдиғанлиқини, йәнә келип америкаға дүшмәнликини ашкарилиди. Шуңа биз өзимизни қоғдишимиз керәк. Мән американиң хитайға қаратқан сияситидә түптин өзгириш болушини үмид қилимән вә шундақ болуш еһтималлиқини юқири дәп қараймән.»

«Җәнубий хитай әтигәнлик гезити» дики мақалидиму аптор чи ваң мундақ дегән: «вирусниң қандақ башланған болушидин қәтийнәзәр, ши җинпиң вә униң һөкүмитиниң мәхпийәтликни сақлиши өз хәлқи һәм шундақла дуняниң сағламлиқи, бихәтәрлики вә иқтисадий муқимлиқиға зиян йәткүзди. Бәлким ши җинпиң тәшвиқат вә назарәт арқилиқ өз хәлқиниң наразилиқ инкаслирини контрол қилиши мумкин, әмма дуня буни асанлиқчә унтуп қалмайду. Әмди ши җинпиң йоқитилған ишәнчни қайта тикләш үчүн йеңичә усул вә техиму яхши мәслиһәтчиләргә моһтаҗ.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт