"корона вирусиниң мәнбәси вухән тәҗрибиханисиму" дегән соал немә үчүн қайтидин баш көтүрди?

Мухбиримиз ирадә
2021-05-31
Share
Президент җо байдин дөләтлик сағламлиқ тәтқиқат орнидики вирус кесәлликлири тәҗрибиханисини зиярәт қилғанда сөз қилмақта, йенида дөләтлик юқумлуқ кесәлликләр тәтқиқат орниниң мудири доктор антоний фавчи. 2021-Йили 11-феврал.
AP

Милйонлиған адәмниң өлүмигә сәвәб болған әҗәллик ваба-корона вируси юқуминиң вухән тәҗрибиханисидин еһтиятсизлиқтин чиқип кеـтип тарқилип кәткәнлики һәққидики муназириләр қайтидин баш көтүрди. Америка президенти җов байден мәхсус америка истихбарат органлириға буйруқ чүшүрүп, вирусниң мәнбәси һәққидики тәкшүрүшни күчәйтишни, өзигә 90 күн ичидә доклат сунушни тәләп қилди. Ундин башқа йәнә америкадики юқумға қарши туруш хизмәтлиригә йетәкчилик қилған һалқилиқ шәхс, дөләтлик юқумлуқ кесәлликләр тәтқиқат орниниң мудири доктор антоний фавчи бир йиғинда: "мән бу вирусниң тәбиий пәйда болғанлиқиға ишәнмәймән. Мениңчә, биз хитайда йүз бәргән ишларни давамлиқ тәкшүрүшимиз керәк," дегән.

Әслидә вирусниң мәнбәсиниң вухәндики вирус тәтқиқат мәркизи тәҗрибиханиси икәнлики һәққидики параңлар сабиқ президент трамп мәзгилидиму оттуриға чиққан, әмма у чағда бу "суйқәст нәзәрийәси" дәп қарилип қәтий рәт қилинған иди. Бирақ йеқинда американиң бир истихбарат доклатида вухәндики тәҗрибиханида ишләйдиған бир қанчә хитай тәтқиқатчиниң 2019-йили ноябирда, йәни тунҗи корона вируси вәқәси көрүлүштин бир ай бурун охшаш кесәллик аламәтлири билән дохтурханида ятқанлиқи ашкарилиниши вә шундақла хитай һөкүмитиниң бу һәқтики тәкшүрүшләрдә изчил хәлқара билән маслишишни рәт қилиши гуманниң күчийишигә вә нәтиҗидә җов байденниң вирус мәнбәсиниң вухән тәҗрибиханиси икәнлики һәққидики нәзәрийәни йәниму чоңқурлап тәкшүрүш һәққидә буйруқ чүшүрүшгә сәвәб болған икән.

Америкадики тонулған хитай ишлири мутәхәсисии гордон чаңниң бизгә ейтишичә, хитайниң дуня сәһийә тәшкилати қармиқидики тәкшүрүш өмикиниң хизмәтлиригә тосқунлуқ қилиши диққәт қозғиған. У мундақ дәйду:

"хитай һөкүмити дуня сәһийә тәшкилати хадимлириниң бу йил 2-айда хитайдики зиярити мәзгилидә уларниң кесәллик билән юқумланғучиларға аит санлиқ мәлуматларни тәкшүрүши, болупму 174 нәпәр бимарниң учурини беришни рәт қилди. Бу әслидә сәһийә тәшкилати һәйитиниң юқум башланғандин буянқи 3-сәпири. Дәсләптики икки сәпиригә кишиләр анчә етибар қилмиди. Бу 3-нөвәтлик һәйәт юқири дәриҗилик тәтқиқатчилардин тәркиб тапқан болуп, кишиләр хитайниң хәлқаралиқ тәкшүрүшкә маслашмайватқанлиқини көрди вә хитай немини йошурмақчи болуватиду, дәп соал қоюшқа башлиди."

Дуня сәһийә тәшкилати һәйити бу йил 3-айда хитай билән бирлишип туруп елан қилған хуласә доклатида бу вирусниң тәҗрибиханидин чиқип кәткәнлик еһтималини рәт қилған иди. Бирақ BBC ниң билдүрүшичә, нурғун тәтқиқатчилар бу һәйәтниң бу еһтималлиқ үстидә йетәрлик тәкшүрүш елип бармиғанлиқини, шуңа бу еһтималлиқни тамамән нәзәрдин сақит қилишқа болмайдиғанлиқини тәкитлигән. Һәтта дуня сәһийә тәшкилатиниң баш дериктори, доктор тедрос гебреюсму бу һәқтә йеңи тәкшүрүш әп беришни тәләп қилип: "һәрхил пәрәзләрниң еһтималлиқи йәнила мәвҗут һаләттә турмақта. Бу тәтқиқатларниң давам қилишни тәләп қилиду," дегән.

Бирақ 25-май күни хитай тәрәп болса иккинчи басқучлуқ тәкшүрүшкә йол қоймайдиғанлиқини җакарлиған. Хитай тәрәп америка президенти җов байденниң вирус мәнбәсини инчикләп тәкшүрүш тәлипиниму қаттиқ тәнқид қилған. Хитай ташқий ишлар министерлиқиниң баянатчиси җав лиҗйән 27-май күнидики баянатида мундақ дегән:

"америкадики бир қисим кишиләр пакитқа, илим-пәнгә көз юмуп, хитайда давамлиқ тәкшүрүшни тәләп қилди. Бу уларниң пакит яки һәқиқәткә писәнт қилмайдиғанлиқини, илим-пәнни асас қилған әстайидил тәтқиқатқа қизиқмайдиғанлиқини көрситип бериду. Уларниң мәқсити кесәлликтин пайдилинип кәмситиш вә сиясий контрол қилиш арқилиқ әйибләш обиктини өзгәртиш," дегән.

Һалбуки, гордон чаң әпәндиниң қаришичә, вирусниң мәнбәсиниң зади немә болуши әмди муһим әмәс икән. Чүнки у хитай һөкүмитиниң вирус тарқалғанлиқини дунядин йошуруп униң хәлқараға кәң тарқилишиға имканийәт яритип бәргәнликидәк пакитни өзгәртәлмәйдикән. У мундақ дәйду:

"биз шуни унтуп қалмайли, мәйли вирус мәнбәси немә болушидин қәтийнәзәр, хитай рәһбәрлири 2019-йили декабирда вә 2020-йили январда бу вирусниң хитай чиграсидин һалқип тарқилишиға шараит яратти. Улар әйни чағда хитайни толуқ тақиған туруқлуқ, башқиларға бу вирусниң юқумлуқ икәнликини ейтмиди, башқа дөләтләргә хитай саяһәтчиләрни чәклимисиз қобул қилиш һәққидә бесим ишләтти. Мана бу вирус тарқилишиниң яман нийәтлик икәнликини көрситип бериду. Бу инсанийәткә қарши ишләнгән җинайәттур."

Гордон чаң әпәнди сөзидә әскәртип: "бу вирусниң вухәндики тәҗрибиханидин чиқип кәткәнлики, униң әслидә бир биологийәлик қорал икәнлики һәққидики пәрәзләр испатлансун яки испатлиналмисун, мән үчүн бәрибир. Хитай бу вирусни йошуруш арқилиқ охшаш ақивәтни кәлтүрүп чиқарди. Дуняда 3 йерим милйон адәмниң җениға замин болди," дәйду.

Қизиқарлиқи, фейисбук вә тивиттер қатарлиқ иҗтимаий алақә торлириниң бу мәсилидики мәйдани өзгәргән. Фейисбук тори бу йил 2-айда ковид-19 вирусиниң хитай тәҗрибиханисиидин чиққанлиқини ишарәт қилидиған һәрқандақ йолланмини өчүридиғанлиқини елан қилған болсиму, бирақ америка һөкүмитиниң бу мәсилидики мәйданини өзгәртишигә әгишип фейсбук ширкитиму қарарини өзгәртип, әмди бу чәклимисини бикар қилидиғанлиқини җакарлиған. Тивиттер техи бу һәқтә бир ипадә билдүрмигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт