Корона вируси қазақистан иқтисадиға қанчилик тәсир йәткүзүши мумкин?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020.03.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qazaqistan-virus-almuta.jpg Қазақистан сақчисиниң корона вирусиниң тарқилишидин сақлиниш үчүн алмутаға кириш еғизини броневик билән тосуватқан көрүнүши. 2020-Йили 19-март.
AFP

Қазақистан аммиви ахбарат васитилиридә елан қилинған мақалиләрдин мәлум болушичә, корона вируси мунасивити билән дуня иқтисадида, шу җүмлидин қазақистан иқтисадида күчлүк өзгиришләр йүз бәрмәктикән.

“қазақистан инбисинесс” ахбарат агентлиқида берилгән марат қаирленофниң “корона вируси вә қазақистан иқтисади: 3 я 4?” намлиқ мақалидә ейтилишичә, корона вирусиниң қазақистанда тарқилиши мунасивити билән униң мәмликәт иқтисадиға тәсир қилиш көлими юқири болуп, буниң төт хил тәсир қилиш йоли бар икән, булар төвәндики нуқтилардин ипадилиниду. Биринчи йоли, нефит баһасиниң чүшүп кетиши қазақистанниң омумий кириминиң кемийишигә вә қазақистан тәңгисиниң күчсизлинишигә елип кәлгән. Иккинчи йоли, хитайдин келидиған таварларниң азийиши бу дөләттә йемәк-ичмәкниң кемийишигә сәвәб болған. Мәсилән, илгири қазақистанға киридиған көктатниң йериминиң хитайдин елип келингәнлики билдүрүлгәниди. Үчинчи йоли, корона вируси қазақистанға мәбләғ селишниң миқдариниң кемийип кетишигә елип кәлмәктикән. Бу биринчи нөвәттә хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” иқтисадий лайиһисиниң тохтилиши билән зич мунасивәт болуп, қазақистанда илгири 55 хитай завутини селиш пиланланғаникән. Төтинчи йоли, қазақистан һөкүмитиниң корона вирусиниң тарқилишиға йол қоймаслиқ мәқситидә көридиған чариләрниң нәтиҗәдарлиқи. Һөкүмәттин мәзкур кризистин чиқиш үчүн актип ишләш тәләп қилинидикән.

Корона вирусиниң тарқилиш мунасивити билән, қазақистан президенти қасим-җомарт тоқайеф дөләт иқтисадиниң турақлиқини тәминләш мәқситидә мәмликәтниң хәлқара запас мәбләғлиридин пайдилинидиғанлиқини билдүргәниди. “қазақистан литер” агентлиқида елан қилинған кирилл жданофниң “тоқайеф қазақистанда иқтисад үчүн немә қилидиғанлиқини ейтти?и” намлиқ мақалидин игилишимизчә, әлдә иҗтимаий кәскинлик вә ишсизлиққа йол қоймаслиқ мәқситидә барлиқ чариләр көрүлмәкчикән. Президент өз нутқида қазақистанда хәлқара запас мәбләғлириниң 90 милярд долларға йетидиғанлиқини тәкитлигән.

Тонулған қазақистанлиқ сиясәтшунас пйотр свойик әпәндиниң пикричә, корона вируси қазақистанниң пәқәт ички иқтисадиға хели қаттиқ тәсир қилиши мумкин, әмма хам әшя експортиға қаттиқ тәсир йәткүзмәслики мумкин икән. У мундақ деди: “нефит, газ, қара вә рәңлик металларни қезип чиқиришта биздә көп адәм ишлимәйду һәм улар чоң шәһәрләрдә әмәс. Шуниң үчүн бу саһәдә қаттиқ өзгиришләр болмайду, дәп ойлаймән. Әмма әлниң ичидә хели мәсилиләр чиқиду, һөкүмәтниң буниң үчүн хели көп миқдарда қошумчә мәбләғ аҗритишиға тоғра келиду. Банкиларғиму, кичик тиҗарәткиму ярдәм берилиши керәк. Әлвәттә, мәмликәтниң қошумчә записиниң әһвалиму җиддий. Корона вируси мунасивити билән әлдә пәвқуладдә әһвалниң елан қилиниши һөкүмәтни хели җиддий ишләшкә мәҗбурлайду.”

Пйотр свойик қазақистан аһалисиниң вәзийәтни һазирчә техи толуқ чүшинип үлгүрмигәнликини, вақитниң өтүши билән әһвалниңму өзгиридиғанлиқини тәкитлиди. У пәйда болидиған мәсилиләрни һәл қилишниң қазақистан һөкүмитиниң қанчилик актиплиқ көрситидиғанлиқиға бағлиқ икәнликини оттуриға қойди.

Пйотр свойик йәнә мундақ деди: “бу йәрдә йәнә бир нәрсини яхши чүшиниш керәкки, бу қелиплашқан вәзийәт тәңгиниң күчсизлинип кетишигә елип кәлди. Һөкүмәтниң бу йәрдә йол қойған чоң хаталиқи мана шу тәңгиниң күчсизлинип кетишидур. Буни хәлқ кәчүрмәйду. Сәвәби долларниң өсүши билән йемәк-ичмәк баһасиму өсүшкә башлиди, сөзсиз йәнә өсиду.”

Зияритимизни қобул қилған әл-фараби намидики қазақ миллий университетиниң профессори шерипҗан надироф дуня иқтисади корона вирусидин қанчилик зиян тартса, қазақистан иқтисадиму шунчилик зиян тартиши мумкин икәнликини билдүрүп, мундақ деди: “бизниң иқтисадимиз русийә, хитай, қошна мәмликәтләр вә явропа билән зич бағлинишлиқ. Бир мәсилә-нефит. Нефит һазир төвәнләп кетип, у пул системисиға тәсир қиливатиду. Биздә чәтәл билән бағлиниш қанчә чоң болса, шунчә көп зиян болиду.”

Шерипҗан надирофниң ейтишичә, корона вируси вәзийитини йәнә қанчә вақитқа созулидиғанлиқи һәққидә бирәр пикир қилиш қийин. Көплигән мәмликәтләр апрел ейиниң оттурилирини тәхмин қилмақтикән. У йәнә вақит өтүп, күнниң иссиши билән корона вируси охшаш кесәлләрниң күчсизлиши мумкин икәнликини, дуня алимлириниңму вирусқа қарши ваксина чиқирип, униңға қарши туруш имканийити пәйда болушиға ишинидиғанлиқини оттуриға қойди.

“литер” агентлиқиниң хәвәр қилишичә, қазақистанниң биринчи президенти фондидин корона вирусиға қарши туруш мәқситидә 200 милйон тәңгә аҗритилип, бу асасән нур-султан вә алмута шәһәрлири арисида тәң бөлүнидикән. Әмди “уйғур авази” гезитидә елан қилинған қасим-җомарт тоқайефниң мураҗиитидә ейтилишичә, қазақистан тиҗарәтчилирини қоллап-қуввәтләш вә йеңи иш орунлирини вуҗудқа кәлтүрүш мәқситидә кәм дегәндә 300 милярд тәңгә бөлүш қаралмақтикән.

Игилишимизчә, қазақистанда корона вирусиниң тарқилиши һәққидә рәсмий билдүрүш елан қилинған вақиттин башлап алмута шәһәрниң чоң сода мәркәзлиридә аһалиниң озуқ-түлүк мәһсулатлирини көпләп сетивелишида җиддийлик пәйда болушқа башлиғаниди. Шундақла бәзи йемәк-ичмәк баһалирини көтүрүвелиш әһваллириму йүз берип, бу аһали арисида әнсизчилик пәйда қилди. Көп вақит өтмәй қазақистан һөкүмити корона вируси мунасивити билән аһалини паракәндиликкә берилмәсликкә чақирип, аһалини асасий озуқ-түлүк мәһсулатлири билән тәминләшкә бар мумкинчиликләрниң барлиқини билдүргән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.