Korona wirusi qazaqistan iqtisadigha qanchilik tesir yetküzüshi mumkin?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-03-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaqistan saqchisining korona wirusining tarqilishidin saqlinish üchün almutagha kirish éghizini bronéwik bilen tosuwatqan körünüshi. 2020-Yili 19-mart.
Qazaqistan saqchisining korona wirusining tarqilishidin saqlinish üchün almutagha kirish éghizini bronéwik bilen tosuwatqan körünüshi. 2020-Yili 19-mart.
AFP

Qazaqistan ammiwi axbarat wasitiliride élan qilin'ghan maqalilerdin melum bolushiche, korona wirusi munasiwiti bilen dunya iqtisadida, shu jümlidin qazaqistan iqtisadida küchlük özgirishler yüz bermektiken.

"Qazaqistan inbisinéss" axbarat agéntliqida bérilgen marat qa'irlénofning "Korona wirusi we qazaqistan iqtisadi: 3 ya 4?" namliq maqalide éytilishiche, korona wirusining qazaqistanda tarqilishi munasiwiti bilen uning memliket iqtisadigha tesir qilish kölimi yuqiri bolup, buning töt xil tesir qilish yoli bar iken, bular töwendiki nuqtilardin ipadilinidu. Birinchi yoli, néfit bahasining chüshüp kétishi qazaqistanning omumiy kirimining kémiyishige we qazaqistan tenggisining küchsizlinishige élip kelgen. Ikkinchi yoli, xitaydin kélidighan tawarlarning aziyishi bu dölette yémek-ichmekning kémiyishige seweb bolghan. Mesilen, ilgiri qazaqistan'gha kiridighan köktatning yérimining xitaydin élip kélin'genliki bildürülgenidi. Üchinchi yoli, korona wirusi qazaqistan'gha meblegh sélishning miqdarining kémiyip kétishige élip kelmektiken. Bu birinchi nöwette xitayning "Bir belwagh, bir yol" iqtisadiy layihisining toxtilishi bilen zich munasiwet bolup, qazaqistanda ilgiri 55 xitay zawutini sélish pilanlan'ghaniken. Tötinchi yoli, qazaqistan hökümitining korona wirusining tarqilishigha yol qoymasliq meqsitide köridighan charilerning netijedarliqi. Hökümettin mezkur krizistin chiqish üchün aktip ishlesh telep qilinidiken.

Korona wirusining tarqilish munasiwiti bilen, qazaqistan prézidénti qasim-jomart toqayéf dölet iqtisadining turaqliqini teminlesh meqsitide memliketning xelq'ara zapas mebleghliridin paydilinidighanliqini bildürgenidi. "Qazaqistan litér" agéntliqida élan qilin'ghan kirill zhdanofning "Toqayéf qazaqistanda iqtisad üchün néme qilidighanliqini éytti?i" namliq maqalidin igilishimizche, elde ijtima'iy keskinlik we ishsizliqqa yol qoymasliq meqsitide barliq chariler körülmekchiken. Prézidént öz nutqida qazaqistanda xelq'ara zapas mebleghlirining 90 milyard dollargha yétidighanliqini tekitligen.

Tonulghan qazaqistanliq siyasetshunas pyotr swoyik ependining pikriche, korona wirusi qazaqistanning peqet ichki iqtisadigha xéli qattiq tesir qilishi mumkin, emma xam eshya éksportigha qattiq tesir yetküzmesliki mumkin iken. U mundaq dédi: "Néfit, gaz, qara we renglik métallarni qézip chiqirishta bizde köp adem ishlimeydu hem ular chong sheherlerde emes. Shuning üchün bu sahede qattiq özgirishler bolmaydu, dep oylaymen. Emma elning ichide xéli mesililer chiqidu, hökümetning buning üchün xéli köp miqdarda qoshumche meblegh ajritishigha toghra kélidu. Bankilarghimu, kichik tijaretkimu yardem bérilishi kérek. Elwette, memliketning qoshumche zapisining ehwalimu jiddiy. Korona wirusi munasiwiti bilen elde pewqul'adde ehwalning élan qilinishi hökümetni xéli jiddiy ishleshke mejburlaydu."

Pyotr swoyik qazaqistan ahalisining weziyetni hazirche téxi toluq chüshinip ülgürmigenlikini, waqitning ötüshi bilen ehwalningmu özgiridighanliqini tekitlidi. U peyda bolidighan mesililerni hel qilishning qazaqistan hökümitining qanchilik aktipliq körsitidighanliqigha baghliq ikenlikini otturigha qoydi.

Pyotr swoyik yene mundaq dédi: "Bu yerde yene bir nersini yaxshi chüshinish kérekki, bu qéliplashqan weziyet tenggining küchsizlinip kétishige élip keldi. Hökümetning bu yerde yol qoyghan chong xataliqi mana shu tenggining küchsizlinip kétishidur. Buni xelq kechürmeydu. Sewebi dollarning ösüshi bilen yémek-ichmek bahasimu ösüshke bashlidi, sözsiz yene ösidu."

Ziyaritimizni qobul qilghan el-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitétining proféssori shéripjan nadirof dunya iqtisadi korona wirusidin qanchilik ziyan tartsa, qazaqistan iqtisadimu shunchilik ziyan tartishi mumkin ikenlikini bildürüp, mundaq dédi: "Bizning iqtisadimiz rusiye, xitay, qoshna memliketler we yawropa bilen zich baghlinishliq. Bir mesile-néfit. Néfit hazir töwenlep kétip, u pul sistémisigha tesir qiliwatidu. Bizde chet'el bilen baghlinish qanche chong bolsa, shunche köp ziyan bolidu."

Shéripjan nadirofning éytishiche, korona wirusi weziyitini yene qanche waqitqa sozulidighanliqi heqqide birer pikir qilish qiyin. Köpligen memliketler aprél éyining otturilirini texmin qilmaqtiken. U yene waqit ötüp, künning issishi bilen korona wirusi oxshash késellerning küchsizlishi mumkin ikenlikini, dunya alimliriningmu wirusqa qarshi waksina chiqirip, uninggha qarshi turush imkaniyiti peyda bolushigha ishinidighanliqini otturigha qoydi.

"Litér" agéntliqining xewer qilishiche, qazaqistanning birinchi prézidénti fondidin korona wirusigha qarshi turush meqsitide 200 milyon tengge ajritilip, bu asasen nur-sultan we almuta sheherliri arisida teng bölünidiken. Emdi "Uyghur awazi" gézitide élan qilin'ghan qasim-jomart toqayéfning muraji'itide éytilishiche, qazaqistan tijaretchilirini qollap-quwwetlesh we yéngi ish orunlirini wujudqa keltürüsh meqsitide kem dégende 300 milyard tengge bölüsh qaralmaqtiken.

Igilishimizche, qazaqistanda korona wirusining tarqilishi heqqide resmiy bildürüsh élan qilin'ghan waqittin bashlap almuta sheherning chong soda merkezliride ahalining ozuq-tülük mehsulatlirini köplep sétiwélishida jiddiylik peyda bolushqa bashlighanidi. Shundaqla bezi yémek-ichmek bahalirini kötürüwélish ehwallirimu yüz bérip, bu ahali arisida ensizchilik peyda qildi. Köp waqit ötmey qazaqistan hökümiti korona wirusi munasiwiti bilen ahalini parakendilikke bérilmeslikke chaqirip, ahalini asasiy ozuq-tülük mehsulatliri bilen teminleshke bar mumkinchiliklerning barliqini bildürgen idi.

Toluq bet