Ваң лишюң: уйғурларниң сәвр қачиси тошти

Мухбиримиз ирадә
2014-03-19
Share
ilham-toxti-wang-lishyong.jpg Илһам тохти әпәнди тутулуп кетиштин икки күн илгири, хитай язғучиси ваң лишйоң униң өйигә йоқлап кәлгәндә чүшкән хатирә сүрәт. 2014-Йили 13-январ, бейҗиң.
RFA/Méhriban

1-Март күнмиң пойиз истансисида вәқә йүз бәргәндин кейин хәлқара мәтбуатларда уйғурларниң вәзийити һәққидә нурғун мулаһизиләр елан қилинишқа башлиди. Буларниң бири, бейҗиңда турушлуқ мустәқил язғучи ваң лишюң әпәнди тәрипидин йезилған "уйғурларниң сәвр қачиси тошуп кәтти" мавзулуқ мақалә. Мәзкур мақалә сәйшәнбә күни нюйорк вақти гезитидә елан қилинғандин кейин хели зор тәсир қозғиди. Ваң лишюң әпәнди мақалисидә, хитай һөкүмити 1949-йили уйғурларниң земинини бесивалғандин буян икки милләт арисида пәйда болған өчмәнликниң йиллардин буян давам қиливатқан начар сиясәтләр давамида техиму улғийип кәткәнликини оттуриға қойған.

Бейҗиңда турушлуқ хитай мустәқил язғучиси, тәтқиқатчи ваң лишюң әпәнди хитайдики кишилик һоқуқ мәсилилири бойичә елан қилған китаб-романлири вә уйғур, тибәт мәсилилири бойичә елан қилған мақалилири билән тонулған өктичи бир язғучи. У чаршәнбә күни нюйорк вақти гезитидә "уйғурларниң сәвр қачиси тошуп кәтти" мавзулуқ мақалә елан қилип, уйғурларниң хитай һөкүмити вә хитай хәлқигә болған өчмәнлики вә йеқиндин буян садир болуватқан вәқәләрниң сәвәбини мулаһизә қилған.

У мақалисини мундақ башлиған:
-Хитай нопусиниң көп қисмини игиләйдиған хитайлар билән ғәрбий чеградики мусулман уйғурлар арисидики өчмәнлик чоңқурлашмақта. 1949-Йили коммунист хитай һакимийити мустәқил уйғур дөлити болған шәрқий түркистан җумһурийитини бесивалғандин буян уйғурлар бейҗиңниң һөкүмранлиқидин пәришан болуп кәлгән. Хитай һөкүмранлиқи уйғурларға өзиниң мустәмликә салаһийитини есигә селип турушни тохтатмиди. 1993-Йили хитай армийисиниң генерали ваң җинниң күли уйғур елидики асаслиқ ичимлик су мәнбәси болған муқәддәс тәңритағлириға чечилди. Әнә шундин буян уйғурлар өзиниң дүшмининиң җәсити билән булғанған суни ичишкә мәҗбурланғандәк һес қилди.

Аптор ваң лишюң күнмиңда 29 кишиниң өлүми билән аяғлашқан вәқәни хитай һөкүмитиниң уйғурларға артқанлиқини, әмма уйғурларниң радикаллишишидәк бундақ ақивәтниң хитай һөкүмитиниң түгимәс бесиминиң муқәррәр нәтиҗиси икәнликини билдүргән. У, хитай һөкүмитиниң йеқинқи йиллардин буян уйғур елида күчәйтип йүргүзгән қаттиқ қол сиясити вә вәқәләрни бир тәрәп қилиш усули вәзийәтни техиму кәскинләштүрәтти, дәп көрсәткән. Ваң лишюң әпәнди мақалисини давам қилип мундақ дегән :
-Һөкүмәт өзлириниң йеқинқи он йилдин буян уйғур елиға қанчилик көп мәбләғ салғанлиқини җар селип, көз-көз қилишқа амрақ. Улар шинҗаңдики шәһәр аһалисиниң йиллиқ кириминиң 2000-2009-йилиғичә болған арилиқта иккигә қатланғанлиқини, йеза аһалисиниң кириминиң үчкә қатланғанлиқини илгири сүрүп махтиниду. Ичкиридики хитайлар тәрипидин мәбләғ селинған йеңи қатнаш-транспорт қурулуши, тәбиий газ турубилири сүрәт билән көпәймәктә. Бу өзгиришләр шинҗаңни хитайдики әң тез тәрәққий қилған 10-чоң районға айландурди. Бирақ, иқтисадий рәқәмләр юқири көтүрүлгәнчә, уйғурлар кәйнигә шунчә чекинди. яхши хизмәтләрниң һәммисини хитайлар игиливалди. Тәлийи келип хизмәткә орунлашқан уйғурлар болса аранла көмүр қезиш, симонтчилиқ вә қурулуш орунлирида адәттики ишчи болди. Ишсиз уйғур яшлири интайин көп. Мән шинҗаңни 9 қетим зиярәт қилиш җәрянида мәйли шәһәр ичи яки сиртида болсун, нурғунлиған хизмәт йешидики яш уйғурларниң кочиларда бикар лағайлап йүргинини көрдүм. Хитайниң иқтисадий сиясәтләр билән бирликтә нопус сияситиниму җиддий йолға қоюши уйғурларни қаттиқ чөчүтти. Шәрқтин ғәрбкә селинған мәбләғ билән тәң 8 милйондин артуқ адәм көчүп кәлди. Райондики хитай нопуси қисқиғинә йерим әсир ичидә 7 пирсәнттин 40 пирсәнткә йәтти. Хитайлар шинҗаңға бай болғили, өзиниң һалини яхшилиғили бариду. Мана мушуниң өзила уйғурларниң немишқа тәрәққияттин пайда алалмиғанлиқини чүшәндүрүп бериду.

Ваң лишюң әпәнди мақалиси давамида уйғур елидики барлиқ иш имканлирини хитайлар контрол қиливалғанлиқтин уйғурларға тил җәһәттинму әвзәл болмиған бир шараитниң шәкилләндүрүлгәнликини, йәни уйғурларниң өз юртида чәткә қеқилғанлиқини баян қилған. У бу һәқтә тохтилип мундақ дегән :
-Үрүмчидә ресторанға айландурулған бир мәйдан бар. У йәрдә усулчилар оюн қойиду. У йәрдин өткинимдә, мән йүзлигән хитай херидар ичидә пәқәт чәтәлликләргә тәрҗиманлиқ қилип олтурған бир қанчила уйғурни көрдүм. Йәрлик уйғурлар болса өз усулчилириниң уссулини орнитилған төмүр ришаткиларниң нерисида туруп көрәләйтти. Шу йәрдә олтурған хитайлар вә чәтәлликләрдин тосақлар арқилиқ айрилип турған уйғурларниң әнә шу көрүнүши, бу хәлқниң өз туприқида хитай һакимийити тәрипидин қанчилик дәриҗидә чәткә қеқиливатқанлиқиға вәкиллик қилиду. Уйғур елиниң иқтисадий көтүрүлүштин бурун уйғурлар билән хитайлар арисидики тоқунуш тарихи зиддийәтләрни чөридигән һалда қануний вә мәниви уқумларни асас қилатти. Көпинчә уйғурлар күндилик турмушида хитайларниң таҗавузчилиқини бәк һес қилип биарам болуп кәтмәйтти. Лекин, иқтисадий тәрәққият бу зиддийәтләрни уларниң босуғисиғичә башлап кәлди. Һазир нурғун уйғурлар әтрапидики хитайларниң парағәтлик турмушини көрүп, өзлириниң төвән орунға чүшүрүп қоюлған салаһийити билән һәр күни дегүдәк йүзлишидиған болуп қалди. Шуңа бу хапилиқниң немишқа бунчила ямрап кәткини һәйран қаларлиқ әмәс. Мәркизи һөкүмәтниң шинҗаңни тәрәққий қилдуруш сиясити әкс тәсир пәйда қилди.

Ваң лишюң әпәнди мақалиси давамида илһам тохти вә униң қолға елиниш мәсилиси үстидә тохталған. У бейҗиң мәркизи милләтләр университетиниң дотсенти илһам тохтиниң хитай асасий қанунлирини чиқиш қилип туруп, хитай һөкүмити билән уйғурлар арисида көврүк болушқа тиришқанлиқини, униң тибәт роһаний даһийси даламаға охшаш мустәқиллиқни әмәс, бәлки һәқиқий аптономийини тәләп қилиш йоли тутқанлиқини баян қилған вә мақалисини мундақ дәп давам қилған:
-Әпсуски, 30 йилға йеқин вақит мушу йолда тиришқан далай ламаниң мәғлубийитини көргәндин кейин, илһам тохтиниң нурғун сәпдашлири униң һәрикитини өзини хәтәргә етиш, дәп қариди. Дәрвәқә, биринчи айда униң бөлгүнчилик билән қолға елинғандин кейин бу көврүк һәм бесим қилғучилар вә бесим қилинғучилар тәрипидин көйдүрүлгән болди. Йиллардин бери, хитай һөкүмити уйғурларниң намайишлирини бир учум бөлгүнчиниң һәрикити, дәп сүпәтләп, уларниң өзини-өзи идарә қилиш арзусини чоң мәсилә әмәстәк көрситип кәлди. Лекин уйғурларда һазир хитайдин бөлүнүп чиқишни бирдин-бир йол, дәйдиған көз қараш һәр вақиттикидин бәк күчийип кәтти. Нурғун уйғурлар һәтта хитай чегрииси сиртидики мусулман миллитаристлардин мәдәт күтүшкә башлиди. Хитай һөкүмитиниң дүшмәнлишиш сиясити нәтиҗисидә булуңға қистилип қалған уйғурлар әмди чарини террорлуқтин издиши мумкин. Шинҗаң һазир хитайниң чечинийәсигә айлинишқа қарап маңмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт