Wang lishyung: Uyghurlarning sewr qachisi toshti

Muxbirimiz irade
2014-03-19
Share
ilham-toxti-wang-lishyong.jpg Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, xitay yazghuchisi wang lishyong uning öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
RFA/Méhriban

1-Mart künming poyiz istansisida weqe yüz bergendin kéyin xelq'ara metbu'atlarda Uyghurlarning weziyiti heqqide nurghun mulahiziler élan qilinishqa bashlidi. Bularning biri, béyjingda turushluq musteqil yazghuchi wang lishyung ependi teripidin yézilghan "Uyghurlarning sewr qachisi toshup ketti" mawzuluq maqale. Mezkur maqale seyshenbe küni nyuyork waqti gézitide élan qilin'ghandin kéyin xéli zor tesir qozghidi. Wang lishyung ependi maqaliside, xitay hökümiti 1949-yili Uyghurlarning zéminini bésiwalghandin buyan ikki millet arisida peyda bolghan öchmenlikning yillardin buyan dawam qiliwatqan nachar siyasetler dawamida téximu ulghiyip ketkenlikini otturigha qoyghan.

Béyjingda turushluq xitay musteqil yazghuchisi, tetqiqatchi wang lishyung ependi xitaydiki kishilik hoquq mesililiri boyiche élan qilghan kitab-romanliri we Uyghur, tibet mesililiri boyiche élan qilghan maqaliliri bilen tonulghan öktichi bir yazghuchi. U charshenbe küni nyuyork waqti gézitide "Uyghurlarning sewr qachisi toshup ketti" mawzuluq maqale élan qilip, Uyghurlarning xitay hökümiti we xitay xelqige bolghan öchmenliki we yéqindin buyan sadir boluwatqan weqelerning sewebini mulahize qilghan.

U maqalisini mundaq bashlighan:
-Xitay nopusining köp qismini igileydighan xitaylar bilen gherbiy chégradiki musulman Uyghurlar arisidiki öchmenlik chongqurlashmaqta. 1949-Yili kommunist xitay hakimiyiti musteqil Uyghur döliti bolghan sherqiy türkistan jumhuriyitini bésiwalghandin buyan Uyghurlar béyjingning hökümranliqidin perishan bolup kelgen. Xitay hökümranliqi Uyghurlargha özining mustemlike salahiyitini ésige sélip turushni toxtatmidi. 1993-Yili xitay armiyisining générali wang jinning küli Uyghur élidiki asasliq ichimlik su menbesi bolghan muqeddes tengritaghlirigha chéchildi. Ene shundin buyan Uyghurlar özining düshminining jesiti bilen bulghan'ghan suni ichishke mejburlan'ghandek hés qildi.

Aptor wang lishyung künmingda 29 kishining ölümi bilen ayaghlashqan weqeni xitay hökümitining Uyghurlargha artqanliqini, emma Uyghurlarning radikallishishidek bundaq aqiwetning xitay hökümitining tügimes bésimining muqerrer netijisi ikenlikini bildürgen. U, xitay hökümitining yéqinqi yillardin buyan Uyghur élida kücheytip yürgüzgen qattiq qol siyasiti we weqelerni bir terep qilish usuli weziyetni téximu keskinleshtüretti, dep körsetken. Wang lishyung ependi maqalisini dawam qilip mundaq dégen :
-Hökümet özlirining yéqinqi on yildin buyan Uyghur éligha qanchilik köp meblegh salghanliqini jar sélip, köz-köz qilishqa amraq. Ular shinjangdiki sheher ahalisining yilliq kirimining 2000-2009-yilighiche bolghan ariliqta ikkige qatlan'ghanliqini, yéza ahalisining kirimining üchke qatlan'ghanliqini ilgiri sürüp maxtinidu. Ichkiridiki xitaylar teripidin meblegh sélin'ghan yéngi qatnash-transport qurulushi, tebi'iy gaz turubiliri sür'et bilen köpeymekte. Bu özgirishler shinjangni xitaydiki eng téz tereqqiy qilghan 10-chong rayon'gha aylandurdi. Biraq, iqtisadiy reqemler yuqiri kötürülgenche, Uyghurlar keynige shunche chékindi. Yaxshi xizmetlerning hemmisini xitaylar igiliwaldi. Teliyi kélip xizmetke orunlashqan Uyghurlar bolsa aranla kömür qézish, simontchiliq we qurulush orunlirida adettiki ishchi boldi. Ishsiz Uyghur yashliri intayin köp. Men shinjangni 9 qétim ziyaret qilish jeryanida meyli sheher ichi yaki sirtida bolsun, nurghunlighan xizmet yéshidiki yash Uyghurlarning kochilarda bikar laghaylap yürginini kördüm. Xitayning iqtisadiy siyasetler bilen birlikte nopus siyasitinimu jiddiy yolgha qoyushi Uyghurlarni qattiq chöchütti. Sherqtin gherbke sélin'ghan meblegh bilen teng 8 milyondin artuq adem köchüp keldi. Rayondiki xitay nopusi qisqighine yérim esir ichide 7 pirsenttin 40 pirsentke yetti. Xitaylar shinjanggha bay bolghili, özining halini yaxshilighili baridu. Mana mushuning özila Uyghurlarning némishqa tereqqiyattin payda alalmighanliqini chüshendürüp béridu.

Wang lishyung ependi maqalisi dawamida Uyghur élidiki barliq ish imkanlirini xitaylar kontrol qiliwalghanliqtin Uyghurlargha til jehettinmu ewzel bolmighan bir shara'itning shekillendürülgenlikini, yeni Uyghurlarning öz yurtida chetke qéqilghanliqini bayan qilghan. U bu heqte toxtilip mundaq dégen :
-Ürümchide réstoran'gha aylandurulghan bir meydan bar. U yerde usulchilar oyun qoyidu. U yerdin ötkinimde, men yüzligen xitay xéridar ichide peqet chet'elliklerge terjimanliq qilip olturghan bir qanchila Uyghurni kördüm. Yerlik Uyghurlar bolsa öz usulchilirining ussulini ornitilghan tömür rishatkilarning nérisida turup köreleytti. Shu yerde olturghan xitaylar we chet'elliklerdin tosaqlar arqiliq ayrilip turghan Uyghurlarning ene shu körünüshi, bu xelqning öz tupriqida xitay hakimiyiti teripidin qanchilik derijide chetke qéqiliwatqanliqigha wekillik qilidu. Uyghur élining iqtisadiy kötürülüshtin burun Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki toqunush tarixi ziddiyetlerni chöridigen halda qanuniy we meniwi uqumlarni asas qilatti. Köpinche Uyghurlar kündilik turmushida xitaylarning tajawuzchiliqini bek hés qilip bi'aram bolup ketmeytti. Lékin, iqtisadiy tereqqiyat bu ziddiyetlerni ularning bosughisighiche bashlap keldi. Hazir nurghun Uyghurlar etrapidiki xitaylarning paraghetlik turmushini körüp, özlirining töwen orun'gha chüshürüp qoyulghan salahiyiti bilen her küni dégüdek yüzlishidighan bolup qaldi. Shunga bu xapiliqning némishqa bunchila yamrap ketkini heyran qalarliq emes. Merkizi hökümetning shinjangni tereqqiy qildurush siyasiti eks tesir peyda qildi.

Wang lishyung ependi maqalisi dawamida ilham toxti we uning qolgha élinish mesilisi üstide toxtalghan. U béyjing merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti ilham toxtining xitay asasiy qanunlirini chiqish qilip turup, xitay hökümiti bilen Uyghurlar arisida köwrük bolushqa tirishqanliqini, uning tibet rohaniy dahiysi dalamagha oxshash musteqilliqni emes, belki heqiqiy aptonomiyini telep qilish yoli tutqanliqini bayan qilghan we maqalisini mundaq dep dawam qilghan:
-Epsuski, 30 yilgha yéqin waqit mushu yolda tirishqan dalay lamaning meghlubiyitini körgendin kéyin, ilham toxtining nurghun sepdashliri uning herikitini özini xeterge étish, dep qaridi. Derweqe, birinchi ayda uning bölgünchilik bilen qolgha élin'ghandin kéyin bu köwrük hem bésim qilghuchilar we bésim qilin'ghuchilar teripidin köydürülgen boldi. Yillardin béri, xitay hökümiti Uyghurlarning namayishlirini bir uchum bölgünchining herikiti, dep süpetlep, ularning özini-özi idare qilish arzusini chong mesile emestek körsitip keldi. Lékin Uyghurlarda hazir xitaydin bölünüp chiqishni birdin-bir yol, deydighan köz qarash her waqittikidin bek küchiyip ketti. Nurghun Uyghurlar hetta xitay chégri'isi sirtidiki musulman millitaristlardin medet kütüshke bashlidi. Xitay hökümitining düshmenlishish siyasiti netijiside bulunggha qistilip qalghan Uyghurlar emdi charini térrorluqtin izdishi mumkin. Shinjang hazir xitayning chéchiniyesige aylinishqa qarap mangmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet