Wang yining myunxén xewpsizlik yighinidiki 4 yalghan sözi

Amstérdamdin obzorchimiz asiye Uyghur teyyarlidi
2024.02.20
Wang-yi-AP 60-Nöwetlik myunxén xelq'ara xewpsizlik yighinida xitay tashqi ishlar ministiri wang yi nutuq sözlewatqan körünüsh. 2024-Yili 17-féwral, myunxén
AP

Myunxén xewpsizlik yighini 1963-yili barliqqa kelgen bolup, her yili féwralda gérmaniyening myunxén shehiride échilidighan xelq'aradiki eng muhim yighinlarning biri hésablinidu. Bu yighin'gha her yili dunyaning herqaysi jayliridiki siyasiyonlar, dölet erbabliri, alim, mutexessisler, karxanichilar, dangliq axbarat orunliri qatarliqlar qatniship, xelq'ara mesililer üstide munazire we söhbet élip baridu. 2024-Yili 16-féwraldin 18-féwralghiche échilghan mezkur yighinda putinning eng chong siyasiy riqabetchisi bolghan alékséy nawalnining mezkur yighin bashlan'ghan künide ölüp kétishi, ukra'ina-rusiye mesilisini qiziq nuqtigha kötürgen. Uningdin sirt yighinda yene awwalqi yilgha oxshashla Uyghur, xongkong, tibet qatarliq mesililermu muhim téma bolghan.

Ötken yilidiki myunxén xewpsizlik yighinigha xitayning tashqi ishlar ministiri wang yi qatniship, “Bixeter dunya berpa qilish” témisida sözligenidi. U, öz bayanlirida bir qisim döletlerning soghuq urush logikisi bilen xitaygha mu'amile qiliwatqanliqini tenqidligen. Shundaqla bu döletlerning birleshken döletlerning asasiy nizamigha boysunup, soghuq urush logikisidin waz kéchip, xitayni eyibleshtin waz kéchishke chaqirghan.

Bu yilqi myunxén xewpsizlik yighinida wang yi ötken yildikidek egitip yürmestin, xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqini biwasite aqlighan.

U bu heqte, bir qisim siyasiy küchlerning xelq'arada shinjang mesilisige da'ir bek köp yalghanlarni oydurup chiqarghanliqi؛ atalmish irqiy qirghinchiliqning bolsa pütünley yalghanchiliq ikenlikini otturigha qoyghan. U yene, Uyghurlar nopusining xitay döliti qurulghan deslep waqittiki 2milyondin hazirqi 12 milyondin köpke yetkenlikini؛ Uyghurlarning otturiche ömrining 30 yashtin 75.6Yashqa uzartilghanliqi؛ shinjangda her 530 musulman'gha birdin meschit toghra kélidighan bolup, bu meschitlerni xitay hökümiti pul we küch chiqirip sélip bérish, asrash ishlirini qilghanliqi؛ Uyghurlarning tili we medeniyiti nahayiti yaxshi qoghdiliwatqanliqini otturigha qoyghan.

Undaqta biz wang yining dégenlirining toghra yaki emeslikini emeliy misallirimiz bilen sélishturup körüp baqayli:

Birinchidin, wang yi Uyghurlar nopusining 1953-yilidiki xitay hökümet istatistikisini közde tutti dep qarisaq, Uyghurlar nopusini 2 milyon déyishning özila chong xataliq. Chünki, 1953-yili xitayning tunji qétimliq döletlik nopus tekshürüsh istatistikisida Uyghur élining omumiy nopusi 4 milyon 873 ming 603 kishi. Buning ichide Uyghurlar nopusi 3 milyon 640 ming 125 kishi dep istatistika qilin'ghan. Xitay nopusi bolsa omumiy nopusning 6 pirsentini igileydighanliqi, qazaqlar bolsa 10 pirsentini igileydighanliqi, qalghan milletler bolsa 9 pirsentini igileydighanliqi istatistika qilin'ghan. 

 Menbesi : https://www.stats.gov.cn/sj/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/202302/t20230206_1901986.html

Derweqe, mesile Uyghurlar nopusining nöwette 12 milyon'gha “Köpeygen” liki emes, belki xitay nopusining qandaq qilip 250 ming etrapidiki nopustin, bügünki 10 milyondin artuq nopusqa köpeygenlikidur. Emma wang yi bu nuqtini nahayiti ustiliq bilen nezerdin saqit qilghan.

Ikkinchidin, Uyghur élide meschitlerning sani derweqe wang yi tilgha alghan bilen köp perqlenmisimu, emma bu meschitlerning héchbiri xitay hökümitining iqtisadiy yardimi bilen sélin'ghan yaki rémont qilin'ghan emes. Azraqla izdinidighan bolsaq, Uyghur élidiki meschitlerning xitay kommunist hakimiyiti Uyghur élini mustemlike qilishtin awwalla 30 minggha yétidighanliqini körimiz. Xitay tetqiqatchisi li shawshyaning “Shinjangdiki meschitler sanining özgirishi we bashqurulush siyasetliri üstide izdinish (新疆清真寺的数量变化及管理政策分析)” namliq doklatida atalmish azadliqtin burun Uyghur élidiki meschitlerning sanining 29 ming 500, diniy xizmet bilen shughullinidighanlarning sani 54 ming 500 kishi ikenlikige da'ir menbe bérilgen. 1950-Yiligha kelgende bolsa meschitlerning sani 15 minggha, diniy xizmet bilen shughullinidighanlarning sani bolsa 14 minggha chüshüp qalghan. Téximu heyran qalarliqi shuki, atalmish “Medeniyet inqilabi” atalghan on yilliq malimanchiliq mezgilide, Uyghur élidiki meschitlerning sani 2930 gha chüshüp qalghan.

Menbe: http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20180820/20180820234219_8176.pdf

Démek, wang yi tilgha alghan Uyghurlarning nopusi we meschit heqqidiki bayanlarning pütünley yalghanliqi éniq.

Üchinchidin, wang yi yene Uyghurlarning otturiche ömrining 30 yashtin 76.5 Yashqa östürülgenlikini tilgha alghan. Emma xitay xelq jumhuriyiti merkiziy hökümiti tor bétide 2005-yili élan qilghan bir doklatida Uyghurlarning xitaydiki uzun ömür körüsh nisbiti eng yuqiri xelqlerdin biri ikenlikige da'ir istatistikiliq melumat bérilgen. Mezkur istatistikida xitayning üchinchi qétimliq memliketlik nopus tekshürüsh netijisi misal qilin'ghan. Yeni u chaghda xitayda 3765 neper yüz yashtin yuqiri kishiler bolup, bularning 865 kishi Uyghurlarni teshkil qilghan. Bu seweblik hetta xoten diyari “Xelq'ara tebi'iy tébabet ilmi tetqiqat merkizi (国际自然医学会) ” teripidin dunyadiki uzun ömür körüsh rayoni dep jakarlan'ghan.

Tötinchidin, Uyghurlarning tili we medeniyitining qoghdiliwatqanliqini tilgha élishning özi chektin ashqan nomussizliqtur. Bizge melum bolghinidek Uyghurlarning ana tili bolghan Uyghur tilining ma'ariptin siqip chiqirilghinigha xéli yillar boldi. Hetta Uyghur balilirining yataqliq mekteplerge mejburiy ewetilip, ata-aniliridin ayriwétilishning özimu, Uyghur tilini yoqitishni balilardin bashlashtin ibaret xitay istratégiyesining telipi bilen élip bérilip keldi. Shi jinpingning teshebbusi bilen arilash olturaq rayonlirini köplep qurushmu, derweqe Uyghur nopusi eng köp bolghan jenubiy Uyghur élide ötken yillardin buyan eng téz sür'ette yürgüzülüwatidu. Uyghur yashlirining “Yötkep ishqa orunlashturush” namida xitay ölkilirige erzan emgek küchi süpitide top-top qilip ewetilishining özimu, Uyghur tili we medeniyitining weyran qilinishi üchündur. Hetta 2020-yili xelq'ara kommunizm xatire qurbanliri tetqiqat fondining tetqiqatchisi adriyan zénz élan qilghan “Nenkey doklati” dimu, Uyghurlarni ichkiri ölkilerge qum chachqandek chéchiwétish, peqet Uyghurlarni yoqitish üchün ikenliki éniq xatirilen'gen.

Derweqe, bu qétimliq myunxén xewpsizlik yighinida wang yi tilgha alghan yuqiriqi bir qanche nuqtidiki bayanlarning hemmisi qipqizil yalghanchiliq bolsimu, wang yi bu yalghanchiliqlarni héch uyalmastin xelq'araliq yighinlarda bayan qildi. Ejeba wang yi bu yalghanlirining öz yüzige testek bolup urulushidin azraqmu endishe qilmamdu?

Hergiz undaq emes! xitay öz yalghanlirining yoshurup bolghili bolmaydighanliqini éniq bilidu. Lékin u yenila bu yalghanlar bilen öz jinayetlirini yoshurushqa urunuwatidu.

Ikkinchi dunya urushida yehudiylargha irqiy qirghinchiliq élip bérishta teshwiqat bilen dang chiqarghan meshhur shexs pa'ol yöséf gobbéls (Paul Joseph Goebbels) “Yalghan gep ming qétim tekrarlansimu heqiqetke aylanmaydu. Emma yalghan gepni ming qétim tekrarlap, bashqilarning yalghanni échip tashlishigha yol qoymighanda, nurghun kishiler bu yalghanni rast dep ishinidu” dégen. Derweqe, xitayning yalghanlirini ming qétim sözlisimu rastqa aylanmaydu. Emma xitayning yalghanlirini rastqa rastqa aylandurush üchün, dunyadiki döletlerni süküt qildurush kérek. Xitay buni qilalidimu? nöwettiki ehwalimizdin qarighanda xitay shundaq qilishqa tirishiwatidu. Buni biz b d t diki yighinlarda xitayning yalghanlirigha pas bériwatqan, süküt qiliwatqan döletlerning ehwalidin körüp yettuq. Emma bizning heqiqetni otturigha qoyushimiz, xitayning yalghanlirini échip tashlishimiz hergiz üzülmeydu. Ishinimizki, dunyaning tinchliqi Uyghurlarning irqiy qirghinchiliqigha süküt qilish bilen, Uyghurlarning yoqitilishi bilen emes, belki bu irqiy qirghinchiliq jinayetchilirining adalet sotida jawabkarliqqa tartilishi bilen kapaletke érishidu.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.