Волксваген ширкити немә үчүн уйғур ирқий қирғинчилиқини көрәлмәйду?

Обзорчимиз асийә уйғур
2023.03.03
wolkswagen-Ralf-Brandstaetter-volkswagen.JPG Волксваген ширкити йолучилар аптумобили маркисиниң баш иҗраийә әмәлдари ралф брандстаттер франкифорт машина көргәзмисидә, 2019-йили 9-синтәбир, германийә, франкифорт.
Reuters

Уйғур ирқий қирғинчилиқи мәсилиси 2017-йилидин буян хәлқарадики әң қизиқ мәсилә сүпитидә муназирә темиси болуп кәлди. Гәрчә бу һадисә уйғур ирқий қирғинчилиқини тохтиталмиған, хитайни хәлқара җинайи ишлар сотида сотлаш шараитини һазирлиялмиған болсиму, әмма уйғур мәсилисини хәлқарадики әң муһим мәсилиләрниң биригә айландурди. Лекин уйғур мәсилисиниң техиму көп кишиләрниң диққитигә еришишигә әгишип, хитайму уйғурлар үстидики ирқий қирғинчилиқ җинайәтлирини йошуруш үчүн йочуқ издәшкә башлиди. Хитай билән болған һәмкарлиқи сәвәблик уйғур ирқий қирғинчилиқиға бағланған чәт әл карханилириниму ялған сөзләшкә мәҗбурлаш, дәл хитайниң өз җинайитини йошуруш усуллириниң биридур.

Мәлумки, германийә волкисваген (Volkswagen) горуһиниң уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ икәнликигә даир түрлүк испатлар бир қанчә йиллардин буян хәлқара ахбарат вастилирида ашкариланғаниди. Әмма мәзкур ширкәтниң хитайдики тармиқиниң иҗраийә һәйити ралф брандстаттер уйғур елидики фабрикисини зиярәт қилғандин кейин, волкисваген ширкитидә кишилик һоқуқни дәпсәндә қилидиған һечқандақ ишни көрмигәнликини елан қилған.

Ралф брандстаттер февралниң башлирида үрүмчидики завутни зиярәт қилған. Униң дейишичә, үрүмчидики завутта һечқандақ бинормаллиқни байқимиғанмиш. Мәзкур ширкәтниң аммивий мунасивәтләр бөлүми томас стехму ипадә билдүрүп, волкисвагенниң хитайдики ширкити хитай билән бирлишип қурулған ширкәт болғачқа, ширкәтниң һәрқандақ қарари мәлум чәклимиләргә учрайдиғанлиқини ейтқан. Томас стех йәнә уйғурларниң “терорлуқ қилмиши” сәвәблик хитайниң уйғур сияситидә өзгириш йүз бәргәнликини, әмма бир қисим һөкүмәтсиз тәшкилатларниң уйғурларниң лагерларға қамалғанлиқ мәсилисини көтүрүп чиққанлиқини ейтқан. Томас стех мухбирниң б д т кишилик һоқуқ алий комиссарлиқиниң доклати һәққидики соалиға, бу доклаттин әндишәләнгәнликини вә бу һәқтә издиниватқанлиқини ейтқан.

Ралф брандстаттер болса уйғур елидики волкисваген завутида 240 тәк ишчи барлиқини, буларниң ичидә уйғур ишчиларниң 17 персәнтни игиләйдиғанлиқини, уларниң көп қисминиң бу завутта 8 йилдин көпрәк хизмәт қилғанлиқини тилға алған.

У һалда, уйғур елида завут қурған германийәниң волкисваген ширкити уйғур ирқий қирғинчилиқи билән зади алақиси барму - йоқ?

2022-Йили дикабирда әнглийә шефлид һаллам университети (Sheffield Hallam University) кишилик һоқуқ вә һазирқи заман қуллуқ түзүми мәсилиси тәтқиқатчиси, профессор лавра муфий рәһбәрликидики тәтқиқат гурупписиму уйғурларға алақидар йәнә бир муһим доклат елан қилди. Мәзкур доклатта пүткүл йәр шаридики машина тәминләш зәнҗириниң уйғур мәҗбурий әмгики билән кәң көләмлик алақиси барлиқи оттуриға қоюлғаниди. Лавра муфий ханим “нйо-йорк вақит гезити” ниң зияритини қобул қилғанда мундақ дегән: “бизниң тәтқиқатимиз даирисидики машиниларниң һәммиси уйғур мәҗбурий әмгикигә четилған”.

Юқириқи доклат бойичә қариғанд,  германийә волкисваген ширкитиниңму охшашла уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ болғанлиқи шәксиз. У һалда волкисваген уйғур мәҗбурий әмгики билән қачан вә қандақ четилған?

2010-Йили аталмиш “йеңи бир нөвәтлик шинҗаңға ноқтилиқ ярдәм бериш” сиясити йолға қоюлуп, хитай компартийәси мәркизий комитети деңиз яқиси районлиридики 19 өлкә вә шәһәрни “шинҗаңға ноқтилиқ ярдәм” гә чақирған иди. Бу дәл биз изчил дәп келиватқан уйғур дияриниң хитай районлириға бөлүп берилиши иди. Бу чағдин башлап хитайниң дөләт игиликидики кариханилири “башламчи карханилар” (龙头企业) сүпитидә алди билән уйғур дияриға йетип кәлгән вә “шинҗаңға ярдәм бериш ”ни башлвәткән. Йәни дөләт кариханилири дөләт мәблиғи билән уйғур дияриға “ноқтилиқ ярдәм” гә кирип кәлгәниди.

Хитайдики волксваген ширкәтлири болса дөләт мүлкини назарәт қилип башқуруш комитетиниң башқурушидики дөләт карханилири болуп, булар хитай һакимийитиниң “шинҗаңға нуқтилиқ ярдәм бериш” пиланиға қатнашқан кариханилардур.

xitay-elchixana-xewiri.png

Волксвагенниң уйғур мәҗбурий әмгикигә мунасивәтлик болушиниң әң асаслиқ сәвәби, дәл униң “шинҗаңға нуқтилиқ ярдәм бериш пилани”ға  қатнашқанлиқидур.

Шаңхәй машинисазлиқ гуруһиға қарашлиқ волксваген шинҗаң ширкити “маарипқа ярдәм” түридә, шаңхәй дөләт мүлкини назарәт қилип башқуруш комитети қурған һәмкарлиқ суписи арқилиқ, уйғур дияридики кәспий мәктәпләр билән “кархана билән мәктәп һәмкарлиқи” шәклидә алақә орнатқан. Мәсилән, 2013-йили 8-айда шаңхәй волксваген ширкити үрүмчи кәспий университетиға 1милйон 500 миң йүән ианә қилип, “кархана билән мәктәп һәмкарлиқи” услубида, мәзкур мәктәп билән бирликтә аптоматлаштурулған тәрбийәләш тәҗрибәханиси қуруп чиққан. Арқидинла шинҗаң қораллиқ сақчи қисим 6-тармақ әтрити билән һәмкарлиқ имзалиған. Мәзкур 6-тармақ әтрәт 2010-йилидики аталмиш “мәркәзниң биринчи қетимлиқ шинҗаң хизмәт йиғини” дин кейин, “шинҗаңниң муқимлиқини қоғдаш вә террорлуққа қарши туруш” үчүн алаһидә сәпләнгән қораллиқ қисимдур. Шаңхәй волксваген ширкити шинҗаң қораллиқ сақчи 6-тармақ әтритигә машина ианә қилған.

Үрүмчи кәспий университети болса хитай һөкүмитиниң 2014 – йилидин буян йолға қойған “әлгә нәп йәткүзүш” (访惠聚) сияситигә қатнашқан мәктәпләрниң биридур. Бизгә мәлум аталмиш “әлгә нәп йәткүзүш” болса, хитай мәмурлириниң уйғурларниң өйлиригә көчүп кирип, дәсләпки үч йилда (2014 -2017) уйғурларниң барлиқ ичкий учурлирини йиғип, архиплаштуруп, түрләргә айрип, чоң типтики санданни барлиққа кәлтүргән. Уйғурларни аилиси, етиқади вә туғқанлири бойичә үч чәмбирәклик мунасивәт торини омумйүзлүк ениқлап чиққан вә гуманлиқ дәп қаралған кишиләрниң һәммисини лагирға, түрмигә тутқун қилған. Униңдин башқа 1980- , 1990- вә 2000 – йиллар арисида туғулған уйғур яшлиридин “зәһәрлик идийәләрдин қутқузуп қелиш имкани бар” дәп қаралғанлар яки пүтүнләй “гунаһсиз” дәп қаралғанлиирини “кәспий тәрбийәләш” арқилиқ амал бар хитай өлкилиридә әрзан әмгәк күчи болуш вә барған йәрлиридә олтурақлаштурушқа урунған.

Аталмиш Шинҗаң йеза – игилик учурлири торида “шинҗаң гезити”дә елан қилинған бир мақалә Берилгән болуп, мақалидә үрүмчи шәһәрлик кәспий университи хизмәт гурупписиниң җәнубий уйғур елидики йезиларда немиләрни қилғанлиқи ениқ йезилған.

urumqi-kespiy-uniwersitit-xewiri.png

Мақалидә үрүмчи шәһәрлик кәспий университетниң үрүмчидин җәнубий уйғур дияридики еғир дәриҗидә намрат болған  10 йеза 37 кәнткә 2018 – йили январдин башлап биринчи қол башлиқ ярдәмчиси әвәткән бирдинбир орун икәнлики йезилған. Шундақла бу хизмәт гурупписи хадимлириниң өзлири турушлуқ йезилардики биринчи қол рәһбәрлириниң йетәкчиликидә, башқа йәрдин бу кәнткә хизмәт чүшкән гуруппилар билән һәмкарлишип, уйғурларниң аилилиригичә кирип, уларниң барлиқ учурлирини йиғип, архиплаштурғанлиқини; 8300 дәк намрат кишиләрниң учурлирини түрләргә айрип, айлиқ тәкшүрүш, “бир аилигә бир архип, бир аилигә бир лайиһә” түзүш арқилиқ намрат деһқанларниң намратлиқтин қутулуш қизғинлиқини ашурғанлиқини язған. Буниң биләнла чәклинип қалмастин бәлки йәнә кәнт әтрәт йетәкчилики, деһқанларға калла ююш елип бариған аталмиш “деһқанлар кәчлик курси”ниң оқутқучиси, тәшвиқатчи.....Қатарлиқ түрлүк вәзипиләрниму җан пидалиқ билән орунлиғанлиқи тилға елинған. Йәни мәктәп хизмәт гурупписиниң партийә тапшурған “әсли мәқсәтни унутмаслиқ”, “қәсәмни есидә тутуш” вәдиси бойичә “уйғур деһқанлириниң қоллишиға еришкән”ликиниму язған. Униңдин башқа үрүмчи кәспий университетиниң йезиға чүшкән хизмәт гурупписи хадими му шиңхуаниң өзи турушлуқ кәнттики 808 нәпәр деқһанниң һәқсиз сөритини тартқанлиқиму тилға елинған.

Үрүмчи Кәспи техника мәктпиниң 2018 – йили елан қилған йиллиқ хизмәт доклати (Нөвәттә тордин ююветилгән) да болса техиму көп вә кәң даирилик мәлуматлар болуп, бу мәктәпниң җәнубий уйғур дияридики аталмиш кәспий тәрбийәләштин тартип, қош тил маарипи, йөткәп ишқа орунлаштуруш, уйғур мәһәллилирини чеқиш қатарлиқ нурғун җинайәтләргә биваситә қатнашқанлиқи хатириләнгән.

Йәни юқарқилардин мәлумки, үрүмчи шәһәрлик кәспий университети германийә волкисваген ширкити билән һәмкарлиқ орнатқан вә уларниң зор миқдардики иқтисадий ярдимини қобул қилған бир мәктәп. Йәни волкисвагин хитай ширкити билән үрүмчи шәһәрлик кәспий университет арисида “кархана билән мәктәп һәмкарлиқи” орнитилған.

“кархана билән мәктәп һәмкарлиқи” түри “шинҗаңға нуқтилиқ ярдәм” сияситиниң маарипқа ярдәм түридики нуқтилиқ түр һесаблиниду. Бу түр бойичә карханилар “ишчиларни еһтияҗға қарап тәрбийәләш” үчүн мәктәпләргә “заказ” бериду. Мәктәпләр ишчиларни мунасивәтлик кәсипләр бойичә тәрбийәләп, карханиларға өткүзүп бериду. Бу һадисини нөвәттә “заманиви қул содиси” дегән аталғу билән изаһлаш мумкин. 2020-Йили тәтқиқатчи адриан зенз тәрипидин елан қилинған “нәнкәй доклати” да бу җәрянларға алақидар болған тәпсилатлар испатлиқ көрситилгән.

“шинҗаң шиң пеңда ишчилар мәктипи” 2003-йили қурулған болуп, аптомобил саһәсини асас қилған йәккә игиликтики ишчилар кәспий мәктипи. Бу мәктәп үрүмчи йеңишәһәр райониға җайлашқан болуп, бу мәктәп биринчи машинисазлиқ волксваген шинҗаң ширкити, германийә BOSCH ширкити шинҗаң тармиқи қатарлиқ даңлиқ кариханиларниң мәхсус ишләмчи тәрбийәләш базиси қилип бекитилгән. Тәрбийәләйдиған ишләмчиләр асасән йезилардики ешинча әмгәк күчлирини нишан қилидикән. Бу мәктәптә оқуғучилар кәсип өгиништин башқа хитай тили вә дөләтни сөйүш қатарлиқ сиясий дәрсләрни өгинидикән. Башқуруш усули наһайити қаттиқ болуп, толуқ һәрбий түзүм бойичә йепиқ усулда башқурулидикән. Мәктәп дәрвазисиниң сим торлар билән печәтләнгән сүрити вә уйғур пәрзәнтлиригә писихика дәрси бериливатқан, һәрбий мәшиқ елип бериливатқан қатарлиқ мунасивәтлик сүрәтләр, мәктәпниң тәшвиқат тор бекитигә чаплап қоюлған.

Техиму муһими, хитай өзиниң ашкара баянлирида ениқ қилип, уйғур елидики кәспий тәрбийәләшниң мәқситиниң әң муһим нишани пәқәт радикаллиқ, терорлуқ вә бөлгүнчиликниң йилтизини қомуруп ташлаш, уйғурларниң каллисини ююп, хитай болушни қобул қилдуруш икәнликини тәкитләп келиватқанлиқи сир әмәс.

Йиғип кәлсәк, волксвагенниң уйғур мәҗбурий әмгики биләнла әмәс, бәлки пүткүл уйғур ирқий қирғинчилиқ җәрянлири билән васитилик яки биваситә алақиси болғанлиқида шәк йоқ. Лекин әпсуслинарлиқи вә кишини ғәзәпләндүридиғини, германийә волксваген ширкитиниң полаттәк пакитлар тағдәк дөвилинип турсиму, бу җинайәтләрни көрмәскә селишидур.

***Бу обзордики көз қарашлар пәқәт апторниң өзигила хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.