Хәлқара таратқуларда уйғурлар вәзийити һәққидики муһакимиләр йәнә бир балдақ юқири көтүрүлди

Мухбиримиз сада
2018-12-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
6-Ноябир, б д т да өткүзүлидиған «хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитини көздин көчүрүш йиғини» дин бир күн илгири, д у қ рәиси долқун әйса әпәнди, хитайниң б д т да қилған тәшвиқатиға қарши чүшәнчә бәрмәктә һәм пүтүн дунядики уйғурларниң бу мунасивәт билән намайишқа қатнишишиға чақириқ қилмақта. 2018-Йили 5-ноябир, җәнвә.
6-Ноябир, б д т да өткүзүлидиған «хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитини көздин көчүрүш йиғини» дин бир күн илгири, д у қ рәиси долқун әйса әпәнди, хитайниң б д т да қилған тәшвиқатиға қарши чүшәнчә бәрмәктә һәм пүтүн дунядики уйғурларниң бу мунасивәт билән намайишқа қатнишишиға чақириқ қилмақта. 2018-Йили 5-ноябир, җәнвә.
RFA

Уйғурларниң вәзийити һәққидики хәвәрләр хәлқара таратқуларда көпийишкә башлиған күндин буян, америка башчилиқидики ғәрбтики нурғун дөләтләр бу вәзийәтниң дуня характерлик қизиқ нуқта болуши үчүн көпләп күч чиқирип кәлмәктә.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатида ечиливатқан кишилик һоқуққа мунасивәтлик йиғинлар, әнглийә вә германийә парламент әзалириниң хитайда зиярәттә болған җәрянда уйғур миллитиниң нөвәттики вәзийитини алаһидә тилға елиши, америка дөләт мәҗлисиниң кеңәш палата әзаси марко рубийо билән авам палата әзаси кристофер симисниң уйғур кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә асаслиқ рол ойниған хитай әмәлдарлириға «йәршари магнетский қануни» бойичә җаза қоллинишни тәләп қилиши қатарлиқ түрлүк һәрикәтләр ғәрб дунясиниң изчил актип һаләттә туруватқанлиқиниң рошән ипадилиридур. 

Муһаҗирәттики кишилик һоқуқ паалийәтчилири ғәрб әллириниң юқириқидәк тиришчанлиқлиридин хушал болуватқан бир мәзгилдә ислам дунясиниң уйғурға охшаш бир мусулман милләтниң қисмитигә инкассиз турувелиши кишини ойландуридиған бир нуқтиға айланмақта. 

Һалбуки, 19-декабир күни уйғурларниң нөвәттә учраватқан зулумлири хәвәр қилинған программилар русийә вә фирансийәниң хәвәрләр торлирида тәңла елан қилинди. Мәзкур икки программиға айрим-айрим һалда дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди билән америкидики уйғур паалийәтчи рошән аббас ханим алаһидә тәклип билән қатнашқан. 

«Фирансийә 24» ториниң мәзкур программисида долқун әйса әпәнди уйғурлар нөвәттә учраватқан дәһшәтлик сиясий бастурушларға тәпсилий чүшәнчә бәргән. 

Программа риясәтчиси программиниң башланмисида хитайниң уйғур районида 2017-йили 4-айдин башлап аталмиш «қайта тәрбийә» лагерлирини қурғандин кейин, милйонға йеқин уйғур мусулманлириниң тутқун қилинғанлиқи һәққидә чүшәнчә бәргән. Андин хитайниң әң аввал мушу хилдики лагерларниң мәвҗутлуқини инкар қилип, кейин хәлқаралиқ әйибләшләр нәтиҗисидә хитайниң уни аталмиш «кәспий техника тәрбийиләш мәктипи» дәп тәшвиқ қилишқа башлиғанлиқини тәкитлигән. 

Арқидин долқун әйса әпәнди риясәтчиниң уйғур диярида нөвәттә қандақ ишларниң болуватқанлиқи һәққидики соалиға наһайити ихчам вә чүшинишлик қилип, «хитайниң аталмиш ‹қайта тәрбийә' лагери әмәлийәттә 21-әсирдики җаза лагериниң дәл өзи. Һазир районда 1-3 милйонғичә адәм мушундақ лагерларда тутуп турулуватиду. Буниңға асасән биз хитайни уйғур диярида ‹ирқий тазилаш' елип бериватиду, десәк тамамән хаталашмаймиз. Учур-алақә тәрәққий қилған мушундақ бир дәврдә муһаҗирәттики %99 уйғурларниң аилиси билән болған алақиси пүтүнләй кесиветилгән. Мәнму аиләм билән алақилишалмайватқили 20 айдин ашти. Хитай һөкүмити уйғурларниң кимликиниму йоқ қиливатиду. Уларниң сиясий, иқтисадий, мәдәнийәт вә дин җәһәтләрдики асасий һоқуқлириму хитайниң зәрбә нишани болуп кәлди,» дәп изаһат бәргән.

Шуниң билән биллә йәнә долқун әйса әпәнди нөвәттики тутуп туруш лагерлирида йүз бериватқан ишлар һәққидиму чүшәнчә бәргән. У нөвәттә хитайниң учур-алақини пүтүнләй контрол қиливәткәнлики сәвәблик лагердин қутулуп чиққан бәзи уйғур, қазақ яки қирғизларниң гуваһлиқлиридин у йәрниң вәзийитидин қисмән хәвәрдар болғанлиқини баян қилған. У йәнә тутқунларниң физиологийилик вә психикилиқ қийнашларға дуч келиватқанлиқи, бәзилириниң қийнашқа бәрдашлиқ берәлмәй өзини өлтүрүвелиштәк һадисиләрни садир қиливатқанлиқи, лагерлар һәққидә башқа мәлуматларға еришиш имканийитиниң йоқлуқи, әмма тутқунларниң мәҗбурий «меңә ююш» қа дуч келиватқанлиқидәк бир пакитниң ениқ икәнликини әскәртип өткән. 

Программа риясәтчисини әң қизиқтурған бир нуқта долқун әйса әпәндиниң ғәрб әллириниң уйғурлар үчүн елип бериватқан тиришчанлиқлириға қарита инкасидур. У нөвәттә иҗтимаий таратқуларда кәң тарқилишқа башлаватқан «қайта йүз бәрмәйду» кәлимисини ишлитип, иккинчи дуня урушидин кейин бекитилгән бу тарихий вәдиниң һазир хитайда йүз бериватқанлиқини тәкитлигән. У сөзидә америкиниң муавин президенти майк пәнс вә америка ташқи ишлар министири майк помпейониң уйғурларниң мәсилиси һәққидә көп қетим сөз қилғанлиқидин интайин хушал икәнлики, әгәр һазирға қәдәр авазсиз турувалған америка президенти доналд трамп аваз чиқарса, бу мәсилиниң тәсир күчиниң техиму кеңийидиғанлиқини билдүргән. 

У мундақ деди: «һазирға қәдәр б д т вә башқа хәлқаралиқ органлар уйғурлар мәсилисигә интайин әстайидил муамилә қиливатиду. Биз уйғур тутқунларниң вәзийитини уларниң сани милйонға йәткән вақиттин башлап сөзләп келиватимиз. Һазир үч милйондин ешип болди, әмма хәлқараниң буниңға бәргән инкаси техи йетәрлик әмәс».

Программа ахирида долқун әйса әпәнди мусулман әллириниң уйғурлар мәсилисидә сүкүттә турувелишини қаттиқ әйибләп, уларниң бу хил қилмишиға «номуссизлиқ» дәп изаһат бәргән. 

Рошән аббас ханим алаһидә меһман сүпитидә қатнашқан «бүгүнки русийә» программисида өзиниң ачисиниң йоқап кетиш вәқәси арқилиқ уйғурларниң нөвәттики вәзийитини аңлатқан.

Программа риясәтчиси уйғур дияридики уйғурларниң туюқсиз елип кетилиши адәмни һәқиқәтән һәйран қалдуридиған иш икәнликини тәкитләп, рошән аббас ханимниң һәдисиниң немә сәвәбтин елип кетилгәнлики һәққидә соал сориған. У өзиниң «худсун институти» да уйғурларниң вәзийити, лагерларниң әһвали вә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәққидә сөз қилип алтә күн өткәндин кейин һәдисиниң елип кетилгәнликини ейтип өткән. 

У мунуларни билдүргән: «мән һәдәмниң һаят болушинила үмид қилимән, мән униң қоюп берилишини үмид қилип бир ай аваз чиқармидим. Бу арилиқта униң нәдә, қандақ муһитта тутуп турулуватқанлиқи һәққидә һечқандақ учур алалмидим. Мән әмди һәдәм қоюп берилгәнгә қәдәр униң авази болимән, бу йолдин қәтий чекинмәймән.»

Программа давамида риясәтчи рошән аббас ханимдин һәдисиниң тутқун қилиниши һәққидә америкидин ярдәм тәләп қилған-қилмиғанлиқини сориғинида, у буниң пәқәт америка һөкүмитила сәһнигә ташлайдиған әмәс, бәлки пүтүн дуня диққәт қилишқа вә һәрикәт қоллинишқа тегишлик бир мәсилә икәнликини тәкитләп өткән. 

У мунуларни билдүргән: «21-әсирдә йүз бериватқан мушундақ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә пүтүн дуня чоқум һәрикәт қоллинип уни тосуши керәк. Сабиқ совет иттипақидики ‹гулаг' нишани мәлум бир топ вә мәлум бир милләт иди, һазир уйғурлар дәл шундақ паҗиәгә дуч келиватиду.»

Биз рошән аббас ханимдин мушундақ бир ахбарат васитисиниң зияритини қобул қилиштики мәқсәт-муддиаси һәққидә униң билән айрим телефон сөһбити елип бардуқ. 

У сөзидә әң аввал хитайниң лагерларни аввал инкар қилиш, кейин етирап қилиш, ахирида уни пәрдазлап көрситиш тактикисини тилға алди. Арқидин уйғур районида тутулған һәдисиниң хитайниң тутқун қилиш обйектиға қәтий мас кәлмәйдиғанлиқини оттуриға қоюш арқилиқ хитайниң сәвәбсиз адәм тутуш қилмишини ашкарилиди. 

У мунуларни билдүрди: «мениң һәдәм бир алий мәлуматлиқ дохтур иди. Униң мән ‹худсун институти' да сөз қилип болуп алтә күндин кейинла туюқсиз тутқун қилиниши һәрқандақ вақитта җәмийәтниң диққитини тартиватиду. Уйғур диярида икки милйондин артуқ кишиниң тутқунда икәнлики дөләтлик мәтбуатларда диққәткә елинишқа тегишлик яхши бир йүзлиниш дәп қараймән. Шуңа мән ‹бүгүнки русийә' программисида һәдәмниң әһвалини оттуриға қоюш арқилиқ лагерларниң әһвалини сөзләп өттүм.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт