Xelq'ara taratqularda Uyghurlar weziyiti heqqidiki muhakimiler yene bir baldaq yuqiri kötürüldi

Muxbirimiz sada
2018-12-21
Élxet
Pikir
Share
Print
6-Noyabir, b d t da ötküzülidighan "Xitayning kishilik hoquq weziyitini közdin köchürüsh yighini" din bir kün ilgiri, d u q re'isi dolqun eysa ependi, xitayning b d t da qilghan teshwiqatigha qarshi chüshenche bermekte hem pütün dunyadiki Uyghurlarning bu munasiwet bilen namayishqa qatnishishigha chaqiriq qilmaqta. 2018-Yili 5-noyabir, jenwe.
6-Noyabir, b d t da ötküzülidighan "Xitayning kishilik hoquq weziyitini közdin köchürüsh yighini" din bir kün ilgiri, d u q re'isi dolqun eysa ependi, xitayning b d t da qilghan teshwiqatigha qarshi chüshenche bermekte hem pütün dunyadiki Uyghurlarning bu munasiwet bilen namayishqa qatnishishigha chaqiriq qilmaqta. 2018-Yili 5-noyabir, jenwe.
RFA

Uyghurlarning weziyiti heqqidiki xewerler xelq'ara taratqularda köpiyishke bashlighan kündin buyan, amérika bashchiliqidiki gherbtiki nurghun döletler bu weziyetning dunya xaraktérlik qiziq nuqta bolushi üchün köplep küch chiqirip kelmekte.

Birleshken döletler teshkilatida échiliwatqan kishilik hoquqqa munasiwetlik yighinlar, en'gliye we gérmaniye parlamént ezalirining xitayda ziyarette bolghan jeryanda Uyghur millitining nöwettiki weziyitini alahide tilgha élishi, amérika dölet mejlisining kéngesh palata ezasi marko rubiyo bilen awam palata ezasi kristofér simisning Uyghur kishilik hoquq depsendichilikide asasliq rol oynighan xitay emeldarlirigha "Yershari magnétskiy qanuni" boyiche jaza qollinishni telep qilishi qatarliq türlük heriketler gherb dunyasining izchil aktip halette turuwatqanliqining roshen ipadiliridur. 

Muhajirettiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliri gherb ellirining yuqiriqidek tirishchanliqliridin xushal boluwatqan bir mezgilde islam dunyasining Uyghurgha oxshash bir musulman milletning qismitige inkassiz turuwélishi kishini oylanduridighan bir nuqtigha aylanmaqta. 

Halbuki, 19-dékabir küni Uyghurlarning nöwette uchrawatqan zulumliri xewer qilin'ghan programmilar rusiye we firansiyening xewerler torlirida tengla élan qilindi. Mezkur ikki programmigha ayrim-ayrim halda dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi bilen amérikidiki Uyghur pa'aliyetchi roshen abbas xanim alahide teklip bilen qatnashqan. 

"Firansiye 24" torining mezkur programmisida dolqun eysa ependi Uyghurlar nöwette uchrawatqan dehshetlik siyasiy basturushlargha tepsiliy chüshenche bergen. 

Programma riyasetchisi programmining bashlanmisida xitayning Uyghur rayonida 2017-yili 4-aydin bashlap atalmish "Qayta terbiye" lagérlirini qurghandin kéyin, milyon'gha yéqin Uyghur musulmanlirining tutqun qilin'ghanliqi heqqide chüshenche bergen. Andin xitayning eng awwal mushu xildiki lagérlarning mewjutluqini inkar qilip, kéyin xelq'araliq eyibleshler netijiside xitayning uni atalmish "Kespiy téxnika terbiyilesh mektipi" dep teshwiq qilishqa bashlighanliqini tekitligen. 

Arqidin dolqun eysa ependi riyasetchining Uyghur diyarida nöwette qandaq ishlarning boluwatqanliqi heqqidiki so'aligha nahayiti ixcham we chüshinishlik qilip, "Xitayning atalmish 'qayta terbiye' lagéri emeliyette 21-esirdiki jaza lagérining del özi. Hazir rayonda 1-3 milyon'ghiche adem mushundaq lagérlarda tutup turuluwatidu. Buninggha asasen biz xitayni Uyghur diyarida 'irqiy tazilash' élip bériwatidu, dések tamamen xatalashmaymiz. Uchur-alaqe tereqqiy qilghan mushundaq bir dewrde muhajirettiki %99 Uyghurlarning a'ilisi bilen bolghan alaqisi pütünley késiwétilgen. Menmu a'ilem bilen alaqilishalmaywatqili 20 aydin ashti. Xitay hökümiti Uyghurlarning kimlikinimu yoq qiliwatidu. Ularning siyasiy, iqtisadiy, medeniyet we din jehetlerdiki asasiy hoquqlirimu xitayning zerbe nishani bolup keldi," dep izahat bergen.

Shuning bilen bille yene dolqun eysa ependi nöwettiki tutup turush lagérlirida yüz bériwatqan ishlar heqqidimu chüshenche bergen. U nöwette xitayning uchur-alaqini pütünley kontrol qiliwetkenliki seweblik lagérdin qutulup chiqqan bezi Uyghur, qazaq yaki qirghizlarning guwahliqliridin u yerning weziyitidin qismen xewerdar bolghanliqini bayan qilghan. U yene tutqunlarning fizi'ologiyilik we psixikiliq qiynashlargha duch kéliwatqanliqi, bezilirining qiynashqa berdashliq bérelmey özini öltürüwélishtek hadisilerni sadir qiliwatqanliqi, lagérlar heqqide bashqa melumatlargha érishish imkaniyitining yoqluqi, emma tutqunlarning mejburiy "Ménge yuyush" qa duch kéliwatqanliqidek bir pakitning éniq ikenlikini eskertip ötken. 

Programma riyasetchisini eng qiziqturghan bir nuqta dolqun eysa ependining gherb ellirining Uyghurlar üchün élip bériwatqan tirishchanliqlirigha qarita inkasidur. U nöwette ijtima'iy taratqularda keng tarqilishqa bashlawatqan "Qayta yüz bermeydu" kelimisini ishlitip, ikkinchi dunya urushidin kéyin békitilgen bu tarixiy wedining hazir xitayda yüz bériwatqanliqini tekitligen. U sözide amérikining mu'awin prézidénti mayk pens we amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning Uyghurlarning mesilisi heqqide köp qétim söz qilghanliqidin intayin xushal ikenliki, eger hazirgha qeder awazsiz turuwalghan amérika prézidénti donald tramp awaz chiqarsa, bu mesilining tesir küchining téximu kéngiyidighanliqini bildürgen. 

U mundaq dédi: "Hazirgha qeder b d t we bashqa xelq'araliq organlar Uyghurlar mesilisige intayin estayidil mu'amile qiliwatidu. Biz Uyghur tutqunlarning weziyitini ularning sani milyon'gha yetken waqittin bashlap sözlep kéliwatimiz. Hazir üch milyondin éship boldi, emma xelq'araning buninggha bergen inkasi téxi yéterlik emes".

Programma axirida dolqun eysa ependi musulman ellirining Uyghurlar mesiliside sükütte turuwélishini qattiq eyiblep, ularning bu xil qilmishigha "Nomussizliq" dep izahat bergen. 

Roshen abbas xanim alahide méhman süpitide qatnashqan "Bügünki rusiye" programmisida özining achisining yoqap kétish weqesi arqiliq Uyghurlarning nöwettiki weziyitini anglatqan.

Programma riyasetchisi Uyghur diyaridiki Uyghurlarning tuyuqsiz élip kétilishi ademni heqiqeten heyran qalduridighan ish ikenlikini tekitlep, roshen abbas xanimning hedisining néme sewebtin élip kétilgenliki heqqide so'al sorighan. U özining "Xudsun instituti" da Uyghurlarning weziyiti, lagérlarning ehwali we kishilik hoquq depsendichiliki heqqide söz qilip alte kün ötkendin kéyin hedisining élip kétilgenlikini éytip ötken. 

U munularni bildürgen: "Men hedemning hayat bolushinila ümid qilimen, men uning qoyup bérilishini ümid qilip bir ay awaz chiqarmidim. Bu ariliqta uning nede, qandaq muhitta tutup turuluwatqanliqi heqqide héchqandaq uchur alalmidim. Men emdi hedem qoyup bérilgen'ge qeder uning awazi bolimen, bu yoldin qet'iy chékinmeymen."

Programma dawamida riyasetchi roshen abbas xanimdin hedisining tutqun qilinishi heqqide amérikidin yardem telep qilghan-qilmighanliqini sorighinida, u buning peqet amérika hökümitila sehnige tashlaydighan emes, belki pütün dunya diqqet qilishqa we heriket qollinishqa tégishlik bir mesile ikenlikini tekitlep ötken. 

U munularni bildürgen: "21-Esirde yüz bériwatqan mushundaq kishilik hoquq depsendichilikige pütün dunya choqum heriket qollinip uni tosushi kérek. Sabiq sowét ittipaqidiki 'gulag' nishani melum bir top we melum bir millet idi, hazir Uyghurlar del shundaq paji'ege duch kéliwatidu."

Biz roshen abbas xanimdin mushundaq bir axbarat wasitisining ziyaritini qobul qilishtiki meqset-muddi'asi heqqide uning bilen ayrim téléfon söhbiti élip barduq. 

U sözide eng awwal xitayning lagérlarni awwal inkar qilish, kéyin étirap qilish, axirida uni perdazlap körsitish taktikisini tilgha aldi. Arqidin Uyghur rayonida tutulghan hedisining xitayning tutqun qilish obyéktigha qet'iy mas kelmeydighanliqini otturigha qoyush arqiliq xitayning sewebsiz adem tutush qilmishini ashkarilidi. 

U munularni bildürdi: "Méning hedem bir aliy melumatliq doxtur idi. Uning men 'xudsun instituti' da söz qilip bolup alte kündin kéyinla tuyuqsiz tutqun qilinishi herqandaq waqitta jem'iyetning diqqitini tartiwatidu. Uyghur diyarida ikki milyondin artuq kishining tutqunda ikenliki döletlik metbu'atlarda diqqetke élinishqa tégishlik yaxshi bir yüzlinish dep qaraymen. Shunga men 'bügünki rusiye' programmisida hedemning ehwalini otturigha qoyush arqiliq lagérlarning ehwalini sözlep öttüm."

Toluq bet