Ши җинпиңниң америкидики зиярити мәзгилидә америкиниң сүрийигә бомба етиши немини ипадиләйду?

Мухбиримиз ирадә
2017-04-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америкидики җумһурийәтчиләр партийисиниң вәкили доналд трамп сайлам җәрянида сөзләватқан көрүнүш. 2016-Йили 8-ноябир, ню йорк.
Америкидики җумһурийәтчиләр партийисиниң вәкили доналд трамп сайлам җәрянида сөзләватқан көрүнүш. 2016-Йили 8-ноябир, ню йорк.
AFP


Хитай дөләт рәиси ши җинпиң америкида рәсмий зиярәттә болуватқанда, америка президенти доналд трампниң буйруқи билән сүрийиниң һава базисиға башқурулидиған бомба һуҗуми елип берилди. Гәрчә бу, америкиниң бәшәр әсәд һөкүмитигә қилған һуҗуми һесаблансиму, әмма нурғун көзәткүчиләр, буниң хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң зиярити мәзгилидә йүз беришини алаһидә мәнаға игә дәп қаримақта.

Һөрмәтлик радийо аңлиғучилар, хитай дөләт рәиси ши җинпиң пәйшәнбә күни америкиға йетип келип өзиниң икки күнлүк рәсмий зияритини башлиған иди. Америка призиденти доналд трамп билән хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң флорида шитатидики тунҗи учришиши, трамп һөкүмитиниң хитайға бундин кейин қандақ бир сиясәт йүргүзидиғанлиқиниң бир намайәндиси болиду, дәп қариливатқанлиқи үчүн, хәлқарадики көзәткүчиләрниң алаһидә диққитини қозғиған. Пәйшәнбә күни ахшам ши җинпиң америка призиденти доналд трампниң зияпәт дастихинида олтурғанда, америка армийиси сүрийә һава армийисиниң базисиға доналд трампниң буйриқи билән җәмий 59 данә башқурулидиған бомба атти. Бу вәқә пүтүн дуня мәтбуатлирида зор ғулғула қозғиди.

Президент доналд трамп һуҗум һәққидә қилған баянатида, бәшәр әсәд һөкүмитиниң сәйшәнбә күни сүрийидики бичарә хәлққә, аялларға-балиларға химийивий қорал билән рәһимсизләрчә һуҗум қилғанлиқини, бу һуҗумда бовақ балиларниңму җан бәргәнликини ейтип «худа яратқан һәрқандақ бир бала бундақ зиянкәшликкә учримаслиқи керәк» деди вә сөзини давам қилип, бу сәвәблик, сүрийәдики бу химийивий һуҗумни қилиш үчүн ишлитилгән һава базилириға қарита һуҗум қозғаш буйруқини бәргәнликини, химийивий қоралларниң йейилишини чәкләшниң америкиниң җаниҗан мәнпәәтигә четилидиғанлиқини тәкитлиди һәмдә барлиқ мәдәний дөләтләрни сүрийидики бу қирғинчилиқни түгитиш үчүн өзини қоллашқа чақирди.

Америка президенти доналд трамп һазирғичә болған сиясәтлиридә вә президент болуштин авалқи сайлам паалийәтлиридиму өзиниң америкиниң ички сиясәтлиригә мәркәзләшкән һалда бир сиясәт йүргүзидиғанлиқини ейтип кәлгән. Шуңа униң сүрийә һөкүмитиниң алдинқи күни бигунаһ хәлққә қилған химийивий газ һуҗумидин кейин, бәшәр әсад һөкүмитигә болған позитсйисини дәрһал өзгәртип бундақ һуҗумни елип бериши нурғун кишиләргә туюқсиз вә һәйран қаларлиқ билинди. Америкидики уйғур адвокат, сиясий вәзийәт анализчиси нури түркәл әпәнди доналд трампниң бу қарариға чүшәнчә берип, буни ениқ бир сиясәт нәтиҗисидә елинған бир қарар дейишкә болмисиму, әмма бу буйруқниң ши җинпиңниң зиярити мәзгилидә берилишини бир тактика дәп қарашқа болидиғанлиқини ейтти.

Бу һәқтә америкидики мәтбуатларда елан қилинған мулаһизиләрдиму көзәткүчиләр бу бомбини шималий корийә, хитай вә русийәгә берилгән җиддий сегнал дәп баһалиди. Америкидики вал стрит журнилида «трамп сүрийидики һуҗум арқилиқ пүтүн дуняға сегнал бәрди» мавзусида елан қилинған бир мулаһизидә «пәйшәнбә күни доналд трампниң буйруқи билән етилған башқурулидиған бомба, гәрчә сүрийигә чүшкән болсиму, әмма униңдики сегнал шималий корийә, русийә, хитай вә иранға чүшти» дәп йезилған. Түркийә һаҗәттәпә университети оқутқучиси, хитай ишлири тәтқиқатчиси доктор әркин әкрәм әпәнди америкиниң шималий корийәниң ядро синақлирини тохтатмай давам қилишидин қаттиқ биарам болуп келиватқанлиқини вә хитайниму бу җәһәттә ениқ бир тәдбир алмаслиқ билән әйибләп келиватқанлиқини ейтип, бу һуҗумниң ши җинпиң кәлгән мәзгилгә орунлаштурулушини пиланлиқ, деди.

Хитай һөкүмити һазир, америка өзиниң мәнпәәтигә зор дәриҗидә мунасивәтлик дәп қарайдиған җәнубий деңизда сүний арал ясап, өзиниң игилик һоқуқини күчәп илгири сүрүш билән биргә, бу җайда игилик һоқуқ даваси қиливатқан башқа дөләтләргә тутқан иғвагәр позитсийиси биләнму диққәт қозғиған иди. Америка армийисиниң айропиланлири бир қанчә қетим җәнубий деңиздики һава саһәсидә учуш арқилиқ бу районниң хәлқараға очуқлуқини тәкитлигән болсиму, әмма доналд трампниң америкини мәркәз қилған сиясәт йүргүзидиған сегнални бериши, униң райондики шерик дөләтлирини үмидсиләндүргән иди. Көзәткүчиләр, бу, хитайниң җәнубий деңиздиму еһтиятчанлиқ билән қәдәм ташлишиға сәвәб болиду, дәп қаримақта. Нури түркәл әпәнди буниңға әлвәттә кесип бир нәрсә дейиш тәс болсиму, әмма хитайға бундақ бир тәсири болиду, дәп қарашқа болидиғанлиқини ейтти.

Әркин әкрәм әпәнди болса сөзидә, америкиниң өз мәнпәәтлирини қоғдаш үчүн хәлқаралиқ бир сиясәт йүргүзүштин башқа чариси йоқлуқини әскәртти.

Әлвәттә, бу қетим икки рәһбәрниң учришишида доналд трамптин тәләп қилинған әң муһим тәләпләрниң бири, униң хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини тәкитләш мәсилиси болған. Нурғун кишилик һоқуқ органлири билән бирликтә адвокат нури түркәл әпәндиму бир парчә мақалә елан қилип, доналд трампқа уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилисини әскәрткән иди. Гәрчә һазирғичә чиққан хәвәрләрдә буниң тилға елинған-елинмиғанлиқи ениқ әмәс. Әмма нури түркәл әпәнди кишилик һоқуқ мәсилисиниң америка үчүн интайин муһимлиқини әскәртти.

Әркин әкрәм әпәнди трамп һөкүмити әгәр америка вә америкилиқларниң мәнпәәтини қоғдаймән дәйдикән, униң чоқум ахири берип америкиниң қиммәт қариши бойичә иш қилишқа мәҗбур болидиғанлиқини, у чағда кишилик һоқуқ мәсилисиниңму оттуриға чиқидиғанлиқини ейтти.


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт