Shi jinpingning amérikidiki ziyariti mezgilide amérikining süriyige bomba étishi némini ipadileydu?

Muxbirimiz irade
2017-04-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikidiki jumhuriyetchiler partiyisining wekili donald tramp saylam jeryanida sözlewatqan körünüsh. 2016-Yili 8-noyabir, nyu york.
Amérikidiki jumhuriyetchiler partiyisining wekili donald tramp saylam jeryanida sözlewatqan körünüsh. 2016-Yili 8-noyabir, nyu york.
AFP


Xitay dölet re'isi shi jinping amérikida resmiy ziyarette boluwatqanda, amérika prézidénti donald trampning buyruqi bilen süriyining hawa bazisigha bashqurulidighan bomba hujumi élip bérildi. Gerche bu, amérikining besher esed hökümitige qilghan hujumi hésablansimu, emma nurghun közetküchiler, buning xitay dölet re'isi shi jinpingning ziyariti mezgilide yüz bérishini alahide menagha ige dep qarimaqta.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, xitay dölet re'isi shi jinping peyshenbe küni amérikigha yétip kélip özining ikki künlük resmiy ziyaritini bashlighan idi. Amérika prizidénti donald tramp bilen xitay dölet re'isi shi jinpingning florida shitatidiki tunji uchrishishi, tramp hökümitining xitaygha bundin kéyin qandaq bir siyaset yürgüzidighanliqining bir namayendisi bolidu, dep qariliwatqanliqi üchün, xelq'aradiki közetküchilerning alahide diqqitini qozghighan. Peyshenbe küni axsham shi jinping amérika prizidénti donald trampning ziyapet dastixinida olturghanda, amérika armiyisi süriye hawa armiyisining bazisigha donald trampning buyriqi bilen jem'iy 59 dane bashqurulidighan bomba atti. Bu weqe pütün dunya metbu'atlirida zor ghulghula qozghidi.

Prézidént donald tramp hujum heqqide qilghan bayanatida, besher esed hökümitining seyshenbe küni süriyidiki bichare xelqqe, ayallargha-balilargha ximiyiwiy qoral bilen rehimsizlerche hujum qilghanliqini, bu hujumda bowaq balilarningmu jan bergenlikini éytip "Xuda yaratqan herqandaq bir bala bundaq ziyankeshlikke uchrimasliqi kérek" dédi we sözini dawam qilip, bu seweblik, süriyediki bu ximiyiwiy hujumni qilish üchün ishlitilgen hawa bazilirigha qarita hujum qozghash buyruqini bergenlikini, ximiyiwiy qorallarning yéyilishini chekleshning amérikining janijan menpe'etige chétilidighanliqini tekitlidi hemde barliq medeniy döletlerni süriyidiki bu qirghinchiliqni tügitish üchün özini qollashqa chaqirdi.

Amérika prézidénti donald tramp hazirghiche bolghan siyasetliride we prézidént bolushtin awalqi saylam pa'aliyetliridimu özining amérikining ichki siyasetlirige merkezleshken halda bir siyaset yürgüzidighanliqini éytip kelgen. Shunga uning süriye hökümitining aldinqi küni bigunah xelqqe qilghan ximiyiwiy gaz hujumidin kéyin, besher esad hökümitige bolghan pozitsyisini derhal özgertip bundaq hujumni élip bérishi nurghun kishilerge tuyuqsiz we heyran qalarliq bilindi. Amérikidiki Uyghur adwokat, siyasiy weziyet analizchisi nuri türkel ependi donald trampning bu qararigha chüshenche bérip, buni éniq bir siyaset netijiside élin'ghan bir qarar déyishke bolmisimu, emma bu buyruqning shi jinpingning ziyariti mezgilide bérilishini bir taktika dep qarashqa bolidighanliqini éytti.

Bu heqte amérikidiki metbu'atlarda élan qilin'ghan mulahizilerdimu közetküchiler bu bombini shimaliy koriye, xitay we rusiyege bérilgen jiddiy ségnal dep bahalidi. Amérikidiki wal strit zhurnilida "Tramp süriyidiki hujum arqiliq pütün dunyagha ségnal berdi" mawzusida élan qilin'ghan bir mulahizide "Peyshenbe küni donald trampning buyruqi bilen étilghan bashqurulidighan bomba, gerche süriyige chüshken bolsimu, emma uningdiki ségnal shimaliy koriye, rusiye, xitay we iran'gha chüshti" dep yézilghan. Türkiye hajettepe uniwérsitéti oqutquchisi, xitay ishliri tetqiqatchisi doktor erkin ekrem ependi amérikining shimaliy koriyening yadro sinaqlirini toxtatmay dawam qilishidin qattiq bi'aram bolup kéliwatqanliqini we xitaynimu bu jehette éniq bir tedbir almasliq bilen eyiblep kéliwatqanliqini éytip, bu hujumning shi jinping kelgen mezgilge orunlashturulushini pilanliq, dédi.

Xitay hökümiti hazir, amérika özining menpe'etige zor derijide munasiwetlik dep qaraydighan jenubiy déngizda sün'iy aral yasap, özining igilik hoquqini küchep ilgiri sürüsh bilen birge, bu jayda igilik hoquq dawasi qiliwatqan bashqa döletlerge tutqan ighwager pozitsiyisi bilenmu diqqet qozghighan idi. Amérika armiyisining ayropilanliri bir qanche qétim jenubiy déngizdiki hawa saheside uchush arqiliq bu rayonning xelq'aragha ochuqluqini tekitligen bolsimu, emma donald trampning amérikini merkez qilghan siyaset yürgüzidighan ségnalni bérishi, uning rayondiki shérik döletlirini ümidsilendürgen idi. Közetküchiler, bu, xitayning jenubiy déngizdimu éhtiyatchanliq bilen qedem tashlishigha seweb bolidu, dep qarimaqta. Nuri türkel ependi buninggha elwette késip bir nerse déyish tes bolsimu, emma xitaygha bundaq bir tesiri bolidu, dep qarashqa bolidighanliqini éytti.

Erkin ekrem ependi bolsa sözide, amérikining öz menpe'etlirini qoghdash üchün xelq'araliq bir siyaset yürgüzüshtin bashqa charisi yoqluqini eskertti.

Elwette, bu qétim ikki rehberning uchrishishida donald tramptin telep qilin'ghan eng muhim teleplerning biri, uning xitayning kishilik hoquq xatirisini tekitlesh mesilisi bolghan. Nurghun kishilik hoquq organliri bilen birlikte adwokat nuri türkel ependimu bir parche maqale élan qilip, donald trampqa Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisini eskertken idi. Gerche hazirghiche chiqqan xewerlerde buning tilgha élin'ghan-élinmighanliqi éniq emes. Emma nuri türkel ependi kishilik hoquq mesilisining amérika üchün intayin muhimliqini eskertti.

Erkin ekrem ependi tramp hökümiti eger amérika we amérikiliqlarning menpe'etini qoghdaymen deydiken, uning choqum axiri bérip amérikining qimmet qarishi boyiche ish qilishqa mejbur bolidighanliqini, u chaghda kishilik hoquq mesilisiningmu otturigha chiqidighanliqini éytti.


Toluq bet