Xitay kompartiyesi néme üchün "Shinjang byurosi" qurushqa éhtiyajliq bolup qaldi?

Muxbirimiz erkin
2017-05-08
Share
hijap-romal-yaghliq-reshatka-jaza.jpg Tömür réshatkiliq hoyligha solan'ghan hijaplan'ghan Uyghur ayalliri.
RFA/Ruqiye

Xitay kompartiyesi 4‏-may "Shinjang xizmiti" ge mes'ul yéngi organ tesis qilip, Uyghur rayonigha alaqidar istixbarat toplash we béyjing hökümitining siyasitini maslashturushni kücheytidighanliqini élan qildi. Xitay merkizi birliksep bölümining 9‏-idare, dep atalghan bu orginining achquchluq xizmet funksiyisi xitay rehberlirige Uyghur rayonigha alaqidar mesililerde meslihet bérish we siyaset tüzüshtur.

Xitay merkizi birliksep bölümining 4‏-aprél élan qilghan uchurida körsitishiche, 9‏-idarining wezipisi Uyghur rayonining weziyitini tehlil qilish, siyasetni tetqiq qilish, tekshürüsh we heydekchilik qilish, merkezning Uyghur rayonigha alaqidar her xil qarar we orunlashturushlirini ijra qilinish we emeliyleshtürüshni algha sürüshken.

Bu organ, chén chüen'goning sékritarliqidiki Uyghur rayonida amanliq tedbiri mislisiz kücheytilip, Uyghurlarning kündilik pa'aliyetlirige, hijap, saqal, roza -ramzan, islami tindinsiyesi küchlük isimlar we diniy pa'aliyetlerge qattiq cheklime qoyulup, meydani "Délighul" kadirlar basturuluwatqan mushundaq bir mezgilde otturigha qoyulghan idi. Shunga, bu organning qurulushi diqqet qozghap, xelq'ara axbarat wasitiliride "Xitay hökümiti néme üchün bu organ'gha éhtiyajliq bolup qaldi?" dégen so'al peyda qildi.

Bezi analizchilarning qarishiche, Uyghur weziyitining hazirqi shara'itida bundaq bir organning qurulushi tasadipiyliq emes. Amérikida turushluq tarixchi we weziyet analizchisi ju shöyu'en ependi, kompartiyening "Shinjang mesilisi"de pikir qilish waqti kelgenlikini bildürdi.

U mundaq deydu: "Shinjangning ehwalidiki jiddiylik, yene dawamliq süküt qilinsa bolmaydighan derijige keldi. Bu jiddiylik noqul puqralarnila qayghugha salmaywatidu. Eger sen isim qoyushqa, muhemmet, dégen isimni qoyushni chekleshke arilashqan bolsang, démek, bu sen arilishiwalghan nerse bek köp bolup ketti, dégenlik. Men burun sichüende turghan. Shu chaghda bezi yézilar pilanliq tughut belgilimisi chiqirip, er-ayallarning kündilik uxlash waqtini békitip bergen. Bu bir bishemlik idi. Ishlargha bundaq arilishiwélish aqmaydu. Mushundaq bir jiddiy ehwalda birliksep bölümining 9‏-alahide idare qurup, shinjang weziyitini közitishi we analiz qilishi, bizning oylishishimizning waqti yétip kelgenlikini körsitidu."

Ju shöyüen ependining qarishiche, bu organning birliksep bölümining qarmiqida qurulushi, xitayning birliksepke éhtiyaj tuyuwatqanliqini körsitidiken. U, bu xitayning "Shinjang mesilisi"diki siyasiti onggha qarap mangidighanliqining béshariti ikenlikini ilgiri sürdi.

Jü shöyüen mundaq deydu: "Méningche (siyaset) belki onggha burulushi mumkin. Eger 9-idarini bixeterlik ministirliqi qurup, mexsus 'shinjang mesilisi' ni tutqan bolsa, bu siyasetning solgha burulidighanqidin dérek béretti. 9‏-Idarini birliksep bölümining qurushi uning onggha burulidighanliqidin dérek béridu. Bu méning perizim. Chünki, men buningdin 2-3 ay awwal bir xewer kördüm. Xewerde éytilishiche, ötken 2-3 yil ichide qoralliq qisimlar jenubta atalmish térrorchilar bilen qanliq urush qilip, 140 nechche adem ölgen. Heqiqiy san belki buningdin köp bolushi mumkin. Uning üstige nurghun Uyghurlar chet'elge chiqip jihadchi guruhlargha qétildi, dégen xewerler bar. Bu ehwal xitayning kélechikige intayin paydisiz. Men özümmu shuni kütimen, bu méning semimiy arzuyum, 9‏-idarining bixeterlik ministirliqida emes, birliksep qarmiqida qurulushi, ularning birliksep xizmitini kücheytish arzusini ipadileydu."

Kompartiye merkizi birliksep hökümining uchurida, 9‏-idarining weziyet analizigha da'ir ishlarda "Memliket ichi-sirtidiki shinjanggha alaqidar siyasiy, iqtisadi, medeniyet we jama'et pikri qatarliq ehwallarni analiz we tetqiq qilip, munasiwetlik tedbirlerni békitidighanliqini bildürgen. Siyaset, tetqiqat ishlirida bu organning "Shinjanggha alaqidar zor siyaset, muhim we nazuk mesililerni tekshürüsh, tetqiq qilish ishlirini teshkillep we qanat yaydurup, merkezge tedbir we teklip béridighanliqi" ni ilgiri sürgen.

Biraq bezi Uyghur analizchilirining qeyt qilishiche, Uyghur rayonidiki hazirqi qalaymiqanchiliqning sewebi organlarning kemliki emes, uning siyasititur. Amérikida turushluq yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi doktor qahar barat, béyjing hökümiti özining siyasitini özgertmise, bu xil organlar peqet uning özigila paydiliq bolidighanliqini bildürdi.

Qahar barat: "Bu birliksep ministirliqi dégini dewrdin qalghan bir ministirliq. Birliksep bolidighan tarix ötüp ketti. U ademler ölüp boldi. U küchlermu, u dewrmu tügep boldi. Méningche, buning yerlik xelqlerge qanchilik paydisi tégidu, uni uqmaymiz. Emma bu, özlirining Uyghur rayonidiki memuri, siyasiy ishlarni qandaq élip bériwatqanliqini közitip turidighan ayrim bir organning bolghini yaxshiraq bolidu, bu peqet özlirige nisbeten bir paydiliq ish bolushi mumkin."

Doktor qahar baratning qeyt qilishiche, hazirqi weziyetni jyang zémin, wang léchüenning siyasiti peyda qilghan. U, ular peyda qilghan hazirqi weziyet xitayning hazirqi Uyghur rayonini tügün qilip, yéngi yipek yoli qurush istratégiyesige xiris élip kéliwatqanliqini qeyt qildi.

Qahar barat: "Jyang zémin, wang léchüen guruhining dewride Uyghurlarni basturush, Uyghurlargha qarshi turush, Uyghurlargha qarshi armiye, eskerlerni ewetip basturushni bular bashlighan. Shular buzup qoyghan weziyet, shular basturuwetken bigunahlarning qarshiliqi mana hazir özlirining közligen iqtisadi tereqqiyat, chong iqtisadi köwrük yasash zor meqsiti bilen toqunushup qéliwatidu. Biraq, bularning hazir qolliniwatqan siyasitidiki eng zor xataliq wang léchüen dewridiki basturush siyasitini özgertmey turup, qoshumche her türlük yéngi siyasetlerni yolgha qoyush arqiliq Uyghur xelqini boysundurushni meqset qiliwatidu. Bu logikigha chüshmeydighan bir ish." dédi.

Ju shöyüen ependining qarishiche, kompartiye hazirqi Uyghur siyasitini derhal özgertishi kérek. U, eger kompartiye siyasitini özgertmise, buning junggo üchün zor apet xaraktérlik aqiwetlerni élip kélidighanliqini agahlandurdi. Eger bundaq küchlük qarshiliq dawamliq peyda qilinsa, bu buningdin kéyinki junggo üchün bir apetke aylinishi mumkin.

Ju shöyüen mundaq deydu: "Bu weziyet junggo kompartiyesi üchün nahayiti zor agahlandurush. Wang léchüen'ge oxshash bundaq kishilerning bu xil qaram usul-charilirini dawamliq yolgha qoyush heqiqeten bir xil tedbirmu? her bir adem kallisini köprek ishlitishi kérek. Shundaq chong kompartiyening unchilik kallisi yoqmidu, bu mumkin emes. U bu mesilige kalla qaturushni xalimamdu? mumkin emes. Men shundaq qaraymen, hazirqi weziyet eng yaman ehwalgha bérip yetti. Islam dölitini körüwatimiz. Eger u bu xil küchlük qarshiliq keypiyatini dawamliq peyda qilsa, bu kelgüside junggo üchün bir apetke aylinishi mumkin."

Xitay merkizi birliksep bölümining uchurida körsitishiche, bu organning yene bir fonkitsiyesi-Uyghur rayoni bilen xitay ölkilirining Uyghur rayonigha alaqidar ijtima'iy muqimliq, milletler ittipaqliqi, idiye xizmiti, iqtisadi tereqqiyat, ma'arip, ishqa orunlishish qatarliq mesililerdiki qedimini maslashturup, ularning herikitini birlikke keltürüshke yétekchilik qilish, merkezning qarar we siyasetlirining emeliylishish ehwaligha riyasetchilik qilishken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.