Xitay pa'aliyetchi: chaghanni Uyghurlargha téngish chong xitaychiliq siyasiti

Muxbirimiz gülchéhre
2016-02-02
Share
uyghurda-chaghan-panus.jpg "Bawdi" bazirida sheher ahaliliri chaghanliq asma buyumlarni tallawatqan körünüsh. 2016-Yili 16-yanwar, korla.
uy.ts.cn

Dunyadiki nurghun milletlerning Uyghurlarning noruz bayrimi bolghandek en'eniwi yéngi yil bayrimi bar. Xitay we bashqa birmunche milletler ötküzidighan chaghan, ulargha nisbeten özlirining kaléndari boyiche "Yéngi yil bayrimi", "Bahar bayrimi" hésablinidu. Buninggha dangliq Uyghur sha'iri merhum rozi sayitning "Noruzname" namliq shé'iridiki "Bügün noruz, bügün bayram, bügün Uyghurche chaghandur" dégen misrasi kupaye.

Emma, chaghan hazir xitay teshwiqati boyiche éytqanda jungxu'a milletlirining yeni xitaydiki 56 milletning ortaq bayrimi süpitide kötürüp chiqilghan.

Xitay merkiziy meniwi medeniyet ishxanisi yéqinda tarqatqan bir uqturushta chaghan mezgilide "Bizning bayram" asasiy témisidiki pa'aliyetni qanat yaydurush, pa'aliyetlerde "Qoyuq jungxu'a en'enisini gewdilendürüsh", "Her millet xelqini ulugh weten, jungxu'a milletliri, jungxu'a medeniyiti, junggo kompartiyesi, junggoche sotsiyalizmni étirap qilishqa yétekleydighan ijtima'iy keypiyat yaritish" kérekliki tekitlen'gen.

Igilishimizche, hazir xitaygha xas bolghan "Chaghan bayrimi", "Tawuz chaghini", "Tangzungza bayrimi", "Chokantal bayrimi" dégendek xitay en'eniwi milliy bayramlirini Uyghur élidimu ammiwi bayram süpitide ötküzüsh üchün mexsus teshkillik pilanliq pa'aliyetler uyushturulup kelmekte. Hetta bu xil xitay en'eniwi bayramliri "Jungxu'a milletlirining ésil en'eniliri" dégen süpette bashlan'ghuch mekteplerning oqushluqighimu kirgüzülgen.

Xitayning "Döletning asas ma'arip bayliq tori" da tarqatqan bashlan'ghuch mektepler idiyiwi exlaq derslikining ichidiki "Jungxu'a millitining en'eniwi bayramliri" dégen dersning oqutush layiheside chaghanni jungxu'a milletlirining en'eniwi bayramlirining biri ikenlikini tonush, qedem-basquchluq aydinglashturush oqutush we pa'aliyet pilani körsitilgen.

Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazaritining 2010-yili buninggha munasip tarqatqan oqushluqida chaghan bayrimining "Tarixining uzunluqi, en'eniwi medeniyitining intayin molliqi, jungxu'a milletliride üzülmey dawamlishiwatqan en'eniwi yémek-ichmek medeniyitigiche ögitilishi, dersliktin bashqa yene her qétim bayram ötküzgende, intayin qoyuq medeniyet puriqini hés qildurush emeliyettin ötküzüsh" telep qilin'ghan.

Uyghur élidin tarqitilidighan shinjang téléwiziyesi düshenbe xewer qilishiche, aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümi, aptonom rayonluq alaqe tor uchurliri ishxanisi birlikte uyushturghan. 5-Nöwetlik shinjang tor chaghanliq edebiyat-sen'et kéchiliki 29-yanwar ürümchi shehiridiki 520 zalida ötküzülgen we neq meydandin tarqitilghan.

Igilinishiche, bu nöwetlik kéchilik "Güzel shinjang qurup chiqip, weten arzusini emelge ashurayli" dégen témini chöridigen asasta ötküzülgen.

"Shinjang radi'o tori" ning xewirige qarighanda unsu nahiyesining 2016-yilliq chaghanliq sen'et kéchiliki 1-féwral nahiyelik yash-ösmürler pa'aliyet merkizide ötküzülgen. Yene shuningdek shinjang xelq radi'o istansisi 1-féwral "Chaghanning yéqinlap kélishige egiship, qeshqerning kochilirida bayram keypiyati qoyuqlashti" dep xewer bergen.

"Tengritagh tori" ning xewiride 28 yanwar qeshqer wilayitining poskam nahiyisi yima yézisida Uyghur déhqanlarni yighip, xitayning "Chaghinini kütüwélip, bext naxshisini yangritish" témisida qizil naxsha éytish musabiqisi ötküzgenlikini bildürgen.

Melum bolghandek xitay da'irilirining chaghan bayrimi munasiwiti bilen uyushturulghan pa'aliyetlerge Uyghurlarni qatnishishqa mejburlishi, yéqinqi mezgillerde Uyghur tor munazire meydanlirida "Uyghurlar chaghan bayrimini ötküzüsh kérekmu-yoq?" dégen témida munazirilerni meydan'gha keltürgen idi.

Bu heqte tordashlar mundaq inkaslarni yazghan: "Eqlimge kelsem ata-bowam chaghan bayrimining qandaq bayramliqi emes uning bayram ikenlikinimu uqmaydiken... Men chong boldum, ottura yashqa kelgende andin bu bir jungxu'a millitining bayrimi ikenlikini bu bayramda nechche kün xizmet qilmay dem alidighan bayramliqini uqtum."

Yene bir tordash mundaq yazghan: "Yüzeki chüshenchem boyiche bu xenzularning bayrimi bolup xenzular bayram qilsa biz milliylar xizmet qilmay aram alidighan bayram dep qarap xéli köp ishlirimni qiliwalattim..."

Yene bir tordash mundaq yazghan: "Hazir balilirimiz chaghanni biliduyu, biraq özimizning noruz bayrimini yaki ruza héytni bilmeydu... Ishni qilip yérim kéchide qaq seherde pütün mehellini pojangzining set awazi qaplap ketkinini bilimen... Dunyada xushum yoq shu birnémining awazi bilen..."

Mana mushuninggha oxshash inkaslardin Uyghurlarning chaghanni héchqachan bayram süpitide ötküzmeydighanliqi, belki bu xil sün'iy bayram keypiyatidin bizar boluwatqanliqini körüwélish mumkin.

Undaqta chaghan bayrimi Uyghurlardin qanchilik yiraqliqtidu? bu so'alni amérikidiki tarix penliri doktori qahar barat ependige muraji'et qilduq.

Qahar barat ependi iqlim, jughrapiyilik shert shara'it, tarixiy en'ene, étiqad we bashqa her jehetlerdin chaghan bayrimining Uyghurlar bilen héchqandaq alaqisi yoqluqini, Uyghurlargha munasiwetlik tarixiy matériyallardimu Uyghurlarning chaghan ötküzgenlikige da'ir héchqandaq xatire tapqili bolmaydighanliqini, xitay hökümitining chaghanni zorlap téngishi bilenla uni Uyghur we bashqa milletlerning örüp-aditige, medeniyitige singdürelmeydighanliqini ilgiri.

Amérikidiki "Puqralar küchi" teshkilatining re'isi yang jyenli ependi bu heqte pikir bayan qilip, "Xitay hökümitining Uyghurlar bilen héchqandaq alaqisi bolmighan chaghan bayrimini ulargha téngish, emeliyette 'milletler ittipaqliqi siyasiti' ge qarshi, 'chong xitaychiliq' ni teshebbus qilidighan bir medeniyet assimilyatsiye siyasiti" dédi.

Yang jyenlining qarishiche yene, xitayning en'eniwi bayramlirini bashqa milletlerge zorlap téngish bashqa milletlerge qaratqan yene bir xata siyaset. Uyghurlarning özining noruz bayrimi bar, özining kiyinish adetliri bar, bularni cheklep, xitay öziningkini Uyghurlargha mejburi tangghanda bizarliq naraziliqtin bashqa netije bermeydu. 56 Milletni sehnige élip chiqip, sün'iy bayram keypiyatini yaratqini bilen xelq uni ichidin qobul qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet