“мустәмликә” дин “айрилмас тәркиб” кичә: әсирдин һалқиған “хитай чүши” (1)

Вашингтондин мухбиримиз әзиз тәйярлиди
2023.10.31
Қазақ, рус, татар вә өзбек һоқуқ қоғдиғучилири хитайниң уйғурларға қаратқан зулумини әйиблиди Нурғун хитай қораллиқ сақчилириниң назарити астида йөткәш үчүн пойиз истансисида тизип олтурғузуп қоюлған, көзи теңиқ, кишәнләнгән уйғурлар.
news.sky.com

Йеқинқи йилларда уйғур дияри һәққидики хәлқара тәнқидләрниң көпләп оттуриға чиқишиға әгишип, буниңға рәддийә тәриқисидә хитай һөкүмитиниң “шинҗаңдики мәсилиләр бизниң ички ишимиз, буниңға ташқи күчләрниң арилишиш һәққи йоқ” дегән шәкилдики баянатлири орун елишқа башлиди. Болупму уйғур дияриниң “әзәлдин тартип хитай дөлитиниң бир қисми болуп кәлгәнлики” ни дәстәк қилиш арқилиқ уйғур дияридики қирғинчилиқ вә башқа хил шәкилләрдики уйғурларға қарши җинайәтләрни ақлашниң һечқандақ мәнтиқигә тоғра кәлмәйдиғанлиқи өз-өзидин мәлум болсиму мәзкур һөкүмниң көп қетимлап тәкрарлиниши бу һәқтики бәзи майиллиққиму сәвәб болуватқанлиқи мәлум.

Қамуслардики “мустәмликә” аталғусиниң шәрһи

Уйғур дияриниң қәдимки хитай салнамилиридә “ғәрбий юрт” дәп аталған кәң даирилик җуғрапийәви бирликниң муһим тәркиби қисми болуп кәлгәнлики, “ғәрбий юрт” ниң болса һазирқи уйғур дияридин тартип ғәрбтә таки иран вә италийәгә қәдәр болған кәң районни көрситидиғанлиқи илим саһәсигә сир әмәс. Һалбуки нөвәттә хитайда нәшр қилиниватқан әсәрләрдә “ғәрбий юрт” дәп аталған даиридики земинниң әслидә хитай территорийәси икәнлики һәққидики баянлар барғансери үстүнлүкни игиләшкә башлиған.

Җорҗтавн университетиниң тарих профессори җеймис милвард(James A. Millward) Йиғинда өзиниң уйғурлар тоғрисидики тәтқиқати вә көз қариши тоғрисида син арқилиқ сөзлимәктә. 2021-Йили 14-феврал.
Җорҗтавн университетиниң тарих профессори җеймис милвард(James A. Millward) Йиғинда өзиниң уйғурлар тоғрисидики тәтқиқати вә көз қариши тоғрисида син арқилиқ сөзлимәктә. 2021-Йили 14-феврал.
Fairbank Center for Chinese Studies | Harvard University

Әмма мәйли тил-йезиқ яки мәдәнийәт нуқтисидин болсун хитай билән һечқандақ ортақлиқи болмиған бир районни “әзәлдин хитайниң бир қисми” дәвелиш һакимийәтниң сайисидә мәтбуат йүзидин орун алалиған болсиму, буниң тарих нуқтисидин һечқандақ асасиниң йоқлуқи ‍өз-өзидин мәлумлуқ болуп турмақта. Җорҗтавн университетиниң тарих профессори җеймис милвардниң пикричә, қәдимки хитай сулалилириниң земин кеңәймичилик урунушлирида уларниң ғәрбкә кеңийиш ‍арзуси әң чекигә йәткән мәзгили арилашма қанлиқ ли җәмәти қуруп чиққан таң сулалиси (618-907) дәври дейишкә болиду. Бу мәзгилдә таң империйәси өзиниң тарихтики “алтун дәври” гә йәткән һәмдә 751-йили шәрққә қарап кеңийиватқан әрәб империйәси билән оттура асиядики талас вадисида учрашқан. Икки зор империйә оттурисида барлиққа кәлгән ашу қетимлиқ тарихий урушта таң империйәси еғир мәғлубийәткә учрап, оттура асиядин чекингән һәмдә 1759-йилиға қәдәр мәзкур районға аяқ бесишқа қадир болалмиған. Бу нуқтини русийә шәрқшунаслиридин виладимиз бартолд ихчам қилип “талас уруши маһийәттә оттура асияниң шәрқчә услубтики хитай мәдәнийити яки ғәрбтин келиватқан ислам мәдәнийитини асас қилишиға һүл салған” дәп көрсәткән. Бу һәқтә сөз болғанда профессор җеймис милвард мундақ дәйду:

“йеқиндин буян оттуриға чиқиватқан ‛шинҗаң райони хән сулалисидин тартипла хитайниң тәркиби қисми болуп кәлгән‚ дегәндәк сахта тарихий баянлар һазир көп тәкрарлинидиған болуп қеливатиду. Хәлқараниң тәнқидигә қарши оттуриға чиққан бу хил баянлар һәргизму хитай һөкүмитиниң қиливатқанлириниң тоғра икәнликини дәлилләп берәлмәйду. Алдинқи йиллири үрүмчи шәһириниң башлиқи уйғурларниң түркий хәлқ әмәсликини испатлашқа урунуп мақалә язған әмәсмиди? һазир илмий саһәдики ‛алимлар‚му мушу хилдики баянларни оттуриға ташлап һәтта уйғур тилиниң мәнбәсини хитайчидин издәватиду. Буларниң һәммиси өз нөвитидә бу районниң оттура асиячә алаһидиликкә игә алаһидиликини инкар қилиштин башқа нәрсә әмәс. Уларниң мушу шәкилдә ‛шинҗаң хитайға мәнсуп‚ дәвелиши биләнла бу ишлар шундақ болуп қалмайду. Чүнки буниңлиқ билән әслидики түпки мәсилә задила һәл болмайду.”

Әнә шу йосунда 18-әсиргә кәлгәндә манҗулар қуруп чиққан чиң сулалиси 1759-йили җуңғар империйәси билән узунға созулған урушқа хатимә берип, һазирқи җуңғарийә вадисини өз ичигә алған кәң районни қораллиқ ишғал қилған. Мана мушу вақитта или вадисидики җуңғар ордисида турғақлиқта туруватқан хоҗилар әвлади чиң империйәсиниң қолиға чүшкәндин кейин “алтишәһәр” дәп атиливатқан тарим вадисиниң беқинди һөкүмрани болуп җәнубқа әвәтилгән. Әмма ‍улар турғақлиқтин бошинипла тездин “алтәшәһәр” райониниң мустәқиллиқ һәрикитини башлиған. Уйғур апторлар вә хәлқ қошақлирида көп қетимлап тилға елинидиған “қанлар дәря болуп аққан” яки “адәм қенида түгмән чөргиләткән” дегәндәк тәсвирләр дәл мушу вақитларда оттуриға чиққан мустәқиллиқ интилишлириниң бастурулуш җәряни һәққидики әң ихчам вә җанлиқ баянлар болуп қалған. Бу һал таки 1864-йили муһәммәд яқуб бәг қуруп чиққан “йәттә шәһәр дөлити” дәвригичә давам қилип, хитай тәсириниң йәнә бир қетим тарим вадисидин қоғлап чиқирилиши билән аяғлашқан. Бу хил реаллиқ таки 1884-йили яқуб бәг һакимийити һалак болуп, бу районға рәсмий һалда “шинҗаң” дегән нам қоюлғучә давам қилған. Бу һәқтә сөз болғанда профессор җеймис милвард мундақ дәйду.

“әмма гәнсу өлкисидин башлинип һазирқи шинҗаң райониға кеңәйгән ашу қетимлиқ зор исяндин кейин зо зоңтаң бу җайға кәлди. У зор қошун билән бу җайдики мусулманлар һакимийитини мәғлуп қилип, бу районни толуқ ишғал қилди. Лю җинтаң болса бу районниң йеңи һөкүмрани болуп тәйинләнди. Әнә шу кишиләр бу районни җәзмән бойсундурушимиз вә қолимизда чиң тутушимиз лазим‚ дегән идийәни о‍ттуриға чиқарди. Шуниң билән биргә улар бу районни империйә билән зич бағлаш үчүн буни сиясий, иқтисад, қатнаш-тирансипорт вә мәдәнийәт җәһәтләрдин әмәлгә ашурушниң басқучлирини әмәлгә ашурушқа башлиди. Буниң биринчи қәдими сүпитидә улар бу районға хитайларни көчүрүп келишкә атланди.”

Қизиқарлиқ йери, чиң империйәси тарим вадисини қайта ишғал қилип, униңға йеңидин “шинҗаң” дәп нам бәргән вақитларда нәшр қилинған басма буюмларда учрайдиған учурлар “шинҗаң” дегән намниң “йеңи чегра” дегән мәнидин башқа йәнә “мустәмликә райони” дегән мәнини ипадиләйдиған турғун сөз икәнликиниму ишарә қилиду. японийәлик мәшһур хитайшунас иноуе тетсуҗиро (Inoue Tetsujiro) түзгән “түзитилгән вә кеңәйтилгән инглизчә-хитайчә луғәт” (1884), мәнчиң дәвридики хитай зиялийси куаң чиҗав (邝其照) түзгән “хитайчә-инглизчә луғәт” (1899), җуңхуа минго дөлитиниң рәис җумһурлиридин йән хуйчиң (颜惠庆) 1908-йили түзгән “инглизчә-хитайчә бүйүк қамус” қатарлиқларниң һәммисидә “мустәмликә” (colony) дегән сөзниң хитайчә тәрҗимиси үчүн “新疆” дегән сөз ишлитилгән, “мустәмликә хәлқи” дегән аталғу үчүн болса “新疆人” дегән хәтләр билән ипадиләнгән. Бу һал өз нөвитидә “шинҗаң” дегән сөзниң әсли мәниси “мустәмликә” икәнликини, “шинҗаң” дегән сөзниң уйғур дияри ишғал қилинғандин кейин иҗад қилинған сөз әмәс, әксичә әслидинла “мустәмликә” дегән мәнани билдүридиған сөз сүпитидә хитай тилиниң луғәт тәркибидә мәвҗутлуқини намаян қилип бәргән. Техиму муһими, чиң империйәсиниң йеңидин ишғал қилған бу районға “шинҗаң” дәп қош мәнилик нам қоюшиниң тәсадипилиқ әмәсликини, әксичә империйәниң нәзиридә бу җайниң “мустәмликә” дәп қаралғанлиқиниму җанлиқ йосунда көрситип бәргән.

“хитай һөкүмранлири тарихни удум қилип кәлмәктә!”

Хитай милләтчиликиниң пешваси, дәп аталған сун җоңшән башлиған “шинхәй инқилаби” ашкара һалдики “ятларни қоғлап чиқирип җоңхуани әслигә кәлтүрүш” шоари билән 1912-йили ахирқи һесабта хитай дөлитигә үч әсиргә йеқин һөкүмранлиқ қилған чиң империйәсини ағдуруп ташлиған һәмдә униң орниға хитайларниң миллий дөлити болған “җуңхуа минго” ни қуруп чиққан. Йеңидин қурулған бу дөләтниң алий рәһбәрликини үстигә алған сун җоңшән шу вақитта “хитайниң хәлқара тәрәққияти” намлиқ зор һәҗимлик инглизчә мақалисини елан қилип, йеңидин қурулған бу дөләтни иқтисадий җәһәттә қандақ қилип хәлқара сәвийәдики илғар дөләткә айландурушниң нишан вә басқучлирини тәпсилий шәрһлигән.

“җуңхуа минго учур министирлиқи” намида елан қилинған бу тәрәққият лайиһисидә сун җоңшән шу вақиттики тарихий реаллиқни мисал қилған һалда “ян қошнимиз болған русийә империйәси дөлитимизниң ғәрбий шималиға қошна болған районларға нурғун санда аһалә көчүрди. Уларниң бу җәһәттики ғәйрити бәкла үстүн. Биз улар билән қошна, йәнә келип қәдимдин буян бизниң бу маканларда боз йәр ечип териқчилиқ қилиштәк тарихимиз бар туруқлуқ немишқа уларниң арқида қалимиз?” дәп соал қойған. Шуниңдәк “җуңхуа дөлитини қудрәт тапқузуш” тики муһим тәдбирләр қатарида “ғәрбий шималдики мустәмликә районларни тәрәққий қилдуруш” дегән йетәкчи идийәни оттуриға қойған.

Сон җоңшәнниң лайиһәсидә көрситилишичә, ғәрбий шимални тәрәққий қилдуруш өз нөвитидә җуңхуа дөлитини тәрәққий қилдурушниң бир муһим басқучи болуштин башқа, техиму муһими дөләтниң муқимлиқи вә мәвҗутлуқини капаләткә игә қилидиған муһим тәдбир. “ғәрбий шимал районини тәрәққий қилдуруш” ниң басқучлири қатарида сун җоңшән алди билән қатнаш-тирансипорт ишлириға мәбләғ селиш һәмдә шу арқилиқ ғәрбий шимал билән хитай өлкилирини зич бағлаш, ғәрбий шималға зор санда аһалә көчүрүш, ғәрбий шимал районини хитайниң йеза игилик вә чарвичилиқ базисиға айландуруш, ғәрбий шималниң йәр асти байлиқини зор көләмдә ечиш қатарлиқ бир қатар зәнҗирсиман тәдбирләрни оттуриға қойған. Сун җоңшән оттуриға қойған бу тәдбирләр маһийәттә хитай һөкүмити 1949-йилидин буян иҗра қилип келиватқан “шинҗаң сиясити” намидики тәдбирләргә бәкму охшайдиған болуп, кишиләргә “компартийә бу һәқтики тәҗрибиләрни сун җоңшәндин ‛арийәт алғанму қандақ‚” дегән соални әслитиду. Бу һәқтики сөһбитимиз җәрянида хитай өктичи зиялийлириниң бири, “шаңхәй мустәқилчилири тәшкилати” ниң рәиси хе әнчуән буниң әмәлийәттә компартийәниң яки сун җоңшәнниң иҗадийити әмәсликини, буниң әсли мәнбәси хитай мәтбуатлирида “феодал падишаһлиқ” дәп тәсвирлиниватқан хитай сулалилириниң һөкүмранлиқ әндизисидин кәлгәнликини алаһидә тәкитләйду.

“ғәрбий шимални ечиш яки биңтуән қуруш дегәндәк бу чариләр тарихтики хитай падишаһлири изчил иҗра қилип кәлгән һөкүмранлиқ тәдбирлиридин болуп, буниңда алди билән һәрбийләрниң боз йәр ечиши шәклидә әскәрләрни мәлум җайға териқчилиқ қилишқа орунлаштуриду. Улар өзлириниң ашлиқ мәсилисини әнә шу шәкилдә һәл қилғандин кейин, иккинчи қәдәмдә бу қошун арқилиқ униң нерисидики районға силҗийду. Шуңа бу тарихтики барлиқ сулалиләр өзлиригә тәвә болмиған җайларни истила қилишта қоллинип кәлгән бирдин-бир чарә. Компартийә болса буни давамлиқ һалда ислаһ қилип техиму юқири пәллигә чиқарди. Уларниң шинҗаңда йолларни ясиши яки айрудрумларни көпәйтиши бирдәк мушу мәқсәтни көзлигән. Әмма бу һәргизму компартийәниң яки сун җоңшәнниң хас иҗадийити әмәс.”

Хитай һөкүмитиниң әнә шу хилдики “әзәлдин хитайға тәвә болуш” нәзәрийәсиниң омумлишишиға әгишип, хитай пуқралири арисида “хитайларни уйғурларниң бозәк қиливатқанлиқи” һәққидики ортақ җамаәт пикри тәдриҗий һалда һасил болушқа башлиған.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Көп көрүлгән хәвәрләр
Вәзийәт- мулаһизә
Wang-yi-AP
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.