Wéy jingshéng: "Uyghurlarning naraziliqigha xitay hökümiti jawabkar!"

Muxbirimiz eziz
2017-01-09
Share
wei-jingsheng-amerika-parlament-yighinida.jpg Xitay démokratlirining wekili wéy jingshéng(ongda) amérika parlamént yighinida. 2016-Yili 8-dékabir, washin'gton.
RFA/Aziz

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetning izchil dawalghush halitide mewjut bolushi we buninggha alaqidar bolghan milletler munasiwiti mesililiri uzundin buyan bir qisim weziyet közetküchiliri hemde analizchilarni özige jelp qilip kelmekte. Buningdiki bir muhim ortaq téma bu xil naraziliqlarning kélip chiqishidiki yadroluq sewebler hemde buni hel qilishning ünümlük charisidur. Amérikida öz pa'aliyetlirini dawam qiliwatqan xitay démokratlirining wekilliridin wéy jingshéng radiyomiz ziyaritini qobul qilip, özining bu mesililer heqqidiki köz qarishini otturigha qoydi.

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyet we uning tereqqiyati bilen tonushluq alimlarning bayanlirida qeyt qilinishiche, Uyghurlar diyari 1949-yili xitay armiyisining "Tinch azad qilish" shekli bilen xitay xelq jumhuriyitining bir ölkisige aylan'ghandin buyan, mezkur rayonda izchil mewjut bolup kéliwatqan eng chong mesililerning biri-mezkur rayondiki yerlik xelq bolghan Uyghurlar bilen bu rayon'gha toxtawsiz köchüp kéliwatqan xitay köchmenliri otturisidiki milliy toqunush bolup kelmekte. Bolupmu bu xil toqunushlarning meyli san yaki kölem jehette ilgirikidin köp derijide éship méngiwatqanliqi yéqinqi birnechche yildin buyan herqaysi axbarat wasitilirining qiziq nuqtisi bolup kéliwatidu. Alaqidar mutexessisler we uchur menbeliri bolsa Uyghurlar diyaridiki xitaylar nopusining 1949-yilidiki nopus sitatistikisida igiligen 5% lik nisbettin hazirqi künde omumiy nopus salmiqida alliqachan 40% tin éship ketkenlikini, yerlik millet bolghan Uyghurlar nopusining bolsa eyni waqittiki sandin bir qatlan'ghanliqini ishare qilidu. Bezi mutexessisler mana mushu ehwalgha qarap nopus perqi jehettiki bu xil tetür éshish mezkur rayondiki Uyghurlar bilen xitaylar otturisida toqunush peyda bolushning bir muhim sewebi, dep qaraydu.

Uyghurlar diyarida izchil halda eng chong mesililerning biri bolup kéliwatqan bu xil milliy toqunush we uninggha yandiship otturigha chiqishqa bashlighan Uyghurlarning qarshiliq heriketlirining sewebliri heqqide xitay ziyaliylirining pikrini élip béqish meqsitide, amérikida tonulghan kishilik hoquq pa'aliyetchisi wéy jingshéng bilen söhbette bolduq.

Wéy jingshéng özining xitaydiki insan heqliri we démokratiye sahesidiki pa'aliyetliri, shuningdek xitay kompartiyisining diktatorluqini aghdurup tashlash mezmunidiki maqaliliri seweblik hayatining 18 yilini xitay türmiside ötküzgen. 1997-Yili amérika hökümitining bésimi bilen dawalinish üchün amérikigha képillikke qoyup bérilgen. Bu jeryanda "Robért kénnédi insan heqliri mukapati", yawropa parlaméntining "Saxarof mukapati", "Amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondi mukapati" qatarliq köpligen mukapatlargha érishken, shuning bilen birge, yette qétim "Nobél tinchliq mukapati" ning namzatliqigha körsitilgen. Wéy jingshéng chet'ellerde "Xitay démokratiyisining atisi", "Xitayning nélson mandélasi" dégendek hörmet namliri bilenmu meshhur bolghan. U hazir "Xitay démokratlar ittipaqi" ning we "Wéy jingshéng wexpi" ning re'isi bolup ishlimekte.

Wéy jingshéng Uyghurlar diyaridiki milliy munasiwetning ötken atmish yilda zor bir dawalghushni bashtin kechürgenlikini, shuning bilen birge bu uzun dawalghushning hazir milliy öchmenlikke tereqqiy qilghanliqini bayan qilip, buningdiki muhim seweblerning biri xitay hökümitining bir tereplime milliy siyasiti, dep körsetti. U bu heqte toxtilip mundaq deydu: "Méningche xitay hökümitining siyasiti buningdiki muhim seweblerning biri. U (xitay hökümiti) hazir xitaylarni az sanliq milletlerning diniy étiqadi we örp-adetlirige hörmet qilmasliqqa righbetlendürüwatidu. Shundaq bolghaniken, bu tebi'iy yosunda herqaysi terep otturisida ziddiyet peyda qilidu. Yene biri, iqtisadiy menpe'et nuqtisidin alghanda, xitay hökümiti herqaysi az sanliq milletlerge qarita kemsitish mu'amiliside bolup kelmekte. Az sanliq milletler bashqa jehetlerdimu kemsitishke duchar boluwatidu. Mana mushu amillarning rol oynishi bilen milletler munasiwiti barghanséri jiddiyliship kétiwatidu. Emeliyette 1950-yillarni élip éytsaq, u waqitlarda milletler munasiwiti unchiwala murekkep emes idi. Yene kélip u waqitlarda az sanliq milletlerning iqtisadiy menpe'eti undaq zor dexli-teruzgha uchrimighan idi. Emma yéqinqi yigirme-ottuz yil mabeynide, bolupmu déng shyawpingning islahatidin kéyin az sanliq milletlerning türlük menpe'etige dexli-teruz qilish tolimu keskin bir sewiyige kötürüldi. Mesilen, shinjangning özini élip éytsaq, u jaydin shunche köp kan bayliqliri, néft we bashqa tebi'iy bayliqlar qézildi. Emma shu jaydiki Uyghurlar we bashqa az sanliq milletlerge buningdin héchqandaq menpe'et tegmidi. Undaqta bu iqtisadiy menpe'et qeyerge ketti? éniqki, buni xitay hökümiti élip ketti, shundaqla shu jaydiki xitaylarghimu buning azdur-köptur paydisi tegdi. Bu bolsa hazirqidek milletler munasiwiti jiddiyliship kétishni peyda qildi. Shuning üchün men iqtisadiy menpe'et munasiwiti hemde az sanliq milletlerning örp-aditi hemde diniy étiqadigha hörmetsizlik qilishtek mushu ikki amilni pütünley xitay hökümiti keltürüp chiqarghan, dep qaraymen."

Wéy jingshéngning qarishiche, hazir xitay kompartiyisining Uyghurlargha qaritilghan irqiy kemsitish we iqtisadiy talan-taraj xaraktéridiki dölet siyasiti barghanséri küchiyiwatqan bolup, bu yüzlinishning yéqin kelgüside téximu zor weqelerni peyda qilish éhtimalliqi mewjut iken. Xitay re'isi shi jinping hoquqni qolgha alghandin buyanqi barliq milliy siyasetler emeliyette shundaq bir muhitning yaritiliwatqanliqini ishare qilmaqta iken. U bu heqte mundaq deydu: "Hazir shundaq bir xahish mewjut. Yeni xitay hökümiti, bolupmu shi jinping textke chiqqandin buyan xitay hökümiti gherezlik halda shu jaydiki xitaylarni az sanliq milletler bilen, yeni Uyghurlar bilen ziddiyet tughdurushqa qutritiwatidu. Ularning meqsiti mushundaq qilish arqiliq shu jaydiki azsanliq milletlerni kontrol qilish we ularni qeddini kötürülmeydighan qiliwétish. Bu xildiki tedbirler éniqki, milletler munasiwitini barghanséri murekkepleshtürüwétidu. Bu hal axiri bérip men körüshni zinhar xalimaydighan zor kölemlik malimanchiliqqa apirishi mumkin. Shunga shi jinping textke chiqqandin buyanqi herqaysi az sanliq milletlerge qaritilghan hujum we zulum xaraktéridiki siyasetler mushu yosunda dawam qilidiken, méningche bu, u chaghda téximu chong weqelerning yüz bérishi éhtimaldin yiraq emes."
Hazirqi omumi weziyetni tilgha algha alghan wéy jingshéng Uyghurlar rayonida yene bir qétimliq chong kölemlik qan tökülüsh weqesining aldini élishqa chong bir tosqunluqning yoqluqini alahide tekitlidi. Uning qarishiche, buningda hel qilghuch amil bolidighini yenila xitay hökümitining milliy siyasiti bolup, Uyghurlar diyarining kelgüsidiki siyasiy weziyitige biwasite tesir körsitish küchige ige iken. U bu heqte mundaq deydu: "Méningdin sorisingiz, bu yerde intayin muhim bolghan bir nuqta bar: u bolsimu bir hakimiyet aldi bilen bashqilargha hörmet qilishi, bashqilarning örp-aditige, diniy étiqadigha hörmet qilishi, her xil bahanilerni körsitip bashqilarning meschitlirini chéqiwétidighan yolsizliqlargha xatime bérishi lazim. Hazir nurghunlighan Uyghur yashliri diniy étiqad bilen meshghul boluwatidu, emma bu hal hörmetlinish ornigha chekliniwatidu. Bu xil hörmet bashqa herqandaq milletke, jümlidin budda dinigha étiqad qilidighan tibetlerge we bashqa az sanliq milletlerge oxshash körsitilishi lazim. Bashqilarning diniy étiqadi qandaq bolushidin qet'iynezer uninggha ziyan yetküzüshke bolmaydu, eksiche, uni hörmet qilish lazim. Bu milliy mesilini hel qilishtiki bir addiy sawat, shundaqla nahayiti muhim bolghan bir hel qilish charisi. Yene biri shu jaydiki milletlerning hemmisi qandaqliki yaxshi ishlar yaki iqtisadiy menpe'etler bolsa uningdin birdek hembehir bolalishi lazim. Yerlik milletni kemsitish hemde shu jaydiki xitay puqralirini shu rayondiki iqtisadiy menpe'etlerge yégane sahib qilip qoyush yaki iqtisadiy menpe'etning köp qismini hökümetning qoli arqiliq élip kétish dégenlerge xatime bérishmu milletler ara munasiwette otturigha chiqqan toqunushlarni we mesililerni hel qilishning bir ünümlük usuli."

Mezkur mesilini chöridigen yadroluq amillarning qaysi nuqtilar boyiche hel qilinishi toghrisida chet'ellerdiki Uyghur analizchilar we siyasiy pa'aliyetchilerning qarishi buningdin perqliq bolup, ularning neziride Uyghurlar mesilisining hel bolushidiki eng muhim amil Uyghurlarning öz teqdirini özi belgilesh xahishining qaysi yosunda emelge éshishi iken.

Halbuki alaqidar uchurlardin melum bolushiche, hazir Uyghurlar diyarida yerlik xelq bolghan Uyghurlarning xahishigha xilap bolghan türlük yerlik siyasetler ijra qiliniwatqan bolup, xitay hökümitining ilgiriki milliy siyasetlerni özgertish niyitide boluwatqanliqini körsitidighan roshen alametler téxi otturigha chiqmighanliqi kishilerning diqqitini qozghimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet