Xitayning derijidin tashqiri küch bolush mesilisidiki mulahiziler

Muxbirimiz irade
2014-07-15
Share
xi-jinping-obama-305.png Shi jinping ziyaret jeryanida obama bilen söhbette
Photo: RFA

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, amérika jorji washin'gton uniwérsitétining xelq'ara munasiwetler proféssori dawid shambaw sherqiy asiya tetqiqatliri, xitayning siyasiy, iqtisadiy, herbiy mesililiri tereqqiyatliri tetqiqatida közge körün'gen bir shexs. Uning "Dölet menpe'eti" namliq jurnalda élan qilghan "Xitayning xiyaliy qudriti" namliq mulahizisi élan qilin'ghandin kéyin belgilik tesir qozghighan bolup, qisqighine bir qanche kün ichide 3000 din artuq kishi bu maqalige inkas qayturghan.

Aptor dawid shambaw mulahizisining béshidila xitayning iqtisadiy jehettiki zor tereqqiyatining hazir nurghun kishilerde "Xitay 21 - esirning eng chong aktiyori, u bir derijidin tashqiri küch bolidu" deydighan qarashni shekillendürüwatqanliqini, buni chüshinishke bolsimu, emma bu xil qarashni xata, dep körsetken.

U, 1980 - yillarda yaponiyinimu birinchi küch bolup, dunyadiki derijidin tashqiri küchler qataridin orun alidu, dep perez qilghanlar bolghan bolsimu, emeliyetke aylanmighanliqini, chünki yalghuz iqtisadiy küch bolush bilenla derijidin tashqiri küch bolghili bolmaydighanliqini bayan qilghan we buninggha sabiq sowét ittipaqining yimirilishinimu misal qilip ötken.

U mulahiziside, xitayning dunyadiki eng muhim yüksiliwatqan küch ikenlikining shübhisizliki, uningda derijidin tashqiri dölet bolushqa tégishlik nurghun amillargha, mesilen: dunyadiki eng köp nopusqa, dunyadiki ikkinchi zor herbiy rasxotqa, eng köp tashqi pérewot zapisigha, alem téxnikisigha, awi'amatkigha, dunyadiki eng chong muzéygha, dunyadiki eng yaxshi téz sür'etlik poyiz qatnishi sistémisigha we bashqilargha ige bolghanliqidek nurghun amillarning mewjut bolsimu, biraq derijidin tashqiri küch bolush üchün eng muhim bolghan bir nerse yeni "Tesir küchi" ning yoqliqini bayan qilghan.

Dawid shambaw bir döletning eger tesir körsitish küchi bolmisa, uning derijidin tashqiri dölet dep hésablashqa bolmaydighanliqini bildürgen we mundaq dégen :

- Xitayning dunya sehnisidiki orni we pozitsiyisige qarighan waqtimizda, biz uning yüzeki körünüshigile qarap qalmastin, belki xitay bashqilarning herikitige, xelq'ara weziyetning yönilishige tesir körsitelewatamdu - yoq? dep so'al qoyushimiz kérek. Buning jawabi qisqa qilip éytqanda yaq. Xitayni bashqilargha tesir körsitip, xelq'ara ölchemlerning shekillinishide we xelq'ara mesililerning hel bolushida rol oynawatidu, déyish intayin qéyin. Xitay - riqabetlerdin özini uzaq tutidighan, xelq'ara kirizisler yüz bergende derhal yoshuruniwalidighan passip küch. Ukra'inadiki krizis we süriye mesilisidiki pozitsiyisi béyjingning passipliqining eng yéqinqi ispati. Xitayning iqtidarini körsitip béridighan nurghun körsetküchler sanaqta bar, süpette yoq. Xitayda "Téshi qattiq, ichi yumshaq" deydighan. Mana bu bügünki xitayni teswirleydighan yaxshi söz. Xitaygha a'it paqirap turghan nurghun istatéskilarning astidiki tartuqlargha qaraydighan bolsaq, xitayning hemme sahediki ajizliqlirini, uning derijidin tashqiri küch bolalmasliqidiki nurghun tosaqlarni köreleymiz. Xitay belkim 21 - esirning qeghez yolwisi, bolushi mumkin.

Dawid shambaw xitayni qeghez yolwas dep atishidiki seweblerni diplomatiye, herbiy küchi, medeniyiti, iqtisadiy küchi we ichki éléméntliridin ibaret 5 noqta boyiche ayrim - ayrim tehlil qilghan. U xelq'ara diplomatiyide xitayning nurghun dölet we qurulushlar bilen munasiwet ornatqanliqi, diplomatiyilik bérish - kélishining herqandaq dölettin köplükini, biraq shundaq bolushigha qarimay, diplomatiyisining küchi yoqliqini bildürgen. Uning éytishiche, xitay b dt xewpzhlik kéngishining da'imiy ezasi, g - 20 teshkilatining ezasi dégen'ge oxshash salahiyetlerge ige bolushning keypinila tamasha qilip, xelq'araliq riqabetlerge kelgende bolsa passip orunda turuwélishqa dawam qilmaqta.

Dawid shambaw mundaq deydu : derijidin tashqiri küch bolush - ziddiyetlerning otturigha chüshüshni, tereplerni birlikke keltürüsh, pikir birliki hasil qilish we elwette kérek bolghan yerde bésim ishlitishni bilishni telep qilidu. Emma béyjing bolsa hazirghiche xelq'ara mesililerde bir yanda olturuwélip, döletlerni özining mesilisini tinchliq bilen "Her ikki terep payda élish" asasida hel qilishqa chaqirip keldi.

U yene mundaq dep bayan qilghan : béyjingning b d t ning jaza tedbirlirini körsimu béshi aghriydu, terep tutmisa qet'iy bolmaydighan, xelq'aradiki obrazi qattiq chüshüp kétidighan bir shara'it astidila xewpsizlik kéngishining jaza tedbirlirige awaz qoshidu. Bu lidir bolidighan döletning herikiti emes. Xitayning xelq'aradiki diplomatiyisi yenila, öz xelqige kommunist partiyisining ghelibilirini teshwiq qilidighan tiyatir oyunidin ibaret.

U mulahiziside eskertip "Xitay diplomatiyisi peqet teywen, tibet we Uyghur mesilisi, kishilik hoquq we özining igilik hoquq dawalirigha kelgendila normaldikidin alahide perqliq bolup kétidu. Bu mesililerde xitay heddidin ziyade gumanxor we küchlük. Biraq uning bu menpe'etlirini qoghdash tirishchanliqlirining köpinchisi exmiqane we özining obrazi we nishani üchün paydisiz" dégen.

Dawid shambaw ependi mulahizisining dawamida xitayning herbiy qudiriti üstide toxtalghan. U xitayning herbiy küchi asiyada küchlük bolsimu, emma uning dunyawi küch bolushqa yetmeydighanliqini bildürgen. Uning qarishiche, xitayning herbiy qudriti peqet özining bixeterlikini qoghdashqa we amérika arilashmighan bir shara'it astida teywenni kontrol qilish üchün yéterlik. Biraq u dunyawi küch bolushtek alahidilikke ige emes. Mesilen, xitayning chet'ellerde herbiy bazisi yoq, uzun musapiliq arqa sep xizmetliri we alaqe tori yoq, we pütkül yer sharini teqib qilidighan sün'iy hemrasi yoq. Déngiz armiyisi asasen yaqa rayonlargha jaylashqan birliklerdin teshkillen'gen. Hawa armiyisining uzun musapigha zerbe bérish iqtidari yoq.

Aptor yene, xitayning rayondiki "Yalghuz derexliki" ni, uning héchqandaq shériki yaki dosti yoqliqini, rusiye bilen yéqin bolsimu biraq ikki döletning bir - birige ishenmeydighanliqini, pakistandin bashqa birmu döletning xitayni özini qoghdaydu, dep qarimaydighanliqini misal qilip, buningmu xitayning tesir küchining yoqluqi, yeni derijidin tashqiri küch bolush iqtidarining yoqluqining yene bir ispati, dep körsetken.

Dawamini kéyinki programmizda anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet