"интернетни идарә қилиш мунбири 2014" интернет әркинлики мәсилисигә диққәт тартти

Мухбиримиз ирадә
2014-09-03
Share
xitay-internet-cheklesh-weibo.jpg Хитай пуқрасиниң кафехана интернетини ишлитип вейбо қатарлиқ тор бәтлиригә кириватқан көрүнүш. 2012-Йили 2-апрел, бейҗиң.
AFP

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң қарашлиқ орган һесаблинидиған "интернетни идарә қилиш мунбири" тәрипидин уюштурулған 9-нөвәтлик хәлқаралиқ йиғин түркийәниң саһибханилиқ қилиши билән истанбулда өткүзүлмәктә.

"интернет идарә қилиш мунбири 2014" намлиқ бу йиғин интернетқа алақидар барлиқ тәрәпләрни җүмлидин һөкүмәтләр, техника ширкәтлири вә шуниң билән мустәқил органлар, вә кишилик һоқуқ органлирини бир ариға җәм қилидиған вә интернетни дуняниң һәммә йеридә тосалғусиз һаләткә әкелиш, һөкүмәтләрниң интернет үстидики контроллуқини азайтиш, шуниң билән биргә бихәтәр вә әзан интернетқа еришишкә четилидиған бир қатар мәсилиләрдә һәрқайси тәрәпләр өз пикрини оттуриға қойидиған вә мурәссә йолини издәйдиған бир йиғиндур.

Йиғинда тәрәпләр интернетни кәң омумлаштуруш, униң техникилиқ асаслири, интернет тәминлигүчи ширкәтләрниң интернетқа еришиш тәннәрхини халиғанчә өрлитивелишигә чәклимә қоюш, тәннәрхни төвәнлитиш, интернеттики мәзмунларниң даириси, өсмүр-балиларни бихәтәр интернеттин бәһримән қилишқа охшаш нурғун темиларни музакирә қилидиған болуп, мәзкур йиғинниң муһим темилиридин бири әлвәттә "интернетқа қоюлған чәклимә" мәсилисидур.
Интернетқа тосалғусиз еришиш һоқуқи мәзкур хәлқаралиқ интернетни идарә қилиш мунбириниң әң муһим баш темилириниң бири болуп кәлгән. Улар интернетниң барлиқ пәрқлиқ идийиләргә очуқ болуши вә һөкүмәтләр тәрипидин контрол қилинип, чәклимигә учримаслиқи керәкликини тәшәббус қилиду. Интернет әркинлики вә интернетта учурға еришиш мәсилиси мәхсус музакирә қилинидиған темиларниң бири.

Болупму бу нөвәтлик йиғинда саһибхана дөләтниң түркийә болуши һөкүмәтләрниң интернетни чәкләш мәсилисигә болған диққәтни техиму ашурди. Шүбһисизки, уни бу йиғиндики әң муһим мәсилә қилип қойди. Чүнки түркийәниң интернет әркинликидә чекиниш көрүлгәнлики йеқинқи йиллардин буян кишилик һоқуқ органлири тәрипидин тәнқид қилинип кәлгән иди. Әркинлик сарийи бу һәқтики баянатида, юқиридики нуқтини әскәртип, бу нөвәтлик йиғинниң интернетни контрол қилидиған һөкүмәтләрни агаһландуридиған яхши пурсәт болуши керәкликини билдүрди.

Әркинлик сарийи бу нөвәтлик мунбәр үчүн тәйярлиған доклатида дунядики 60 дөләткә интернет әркинлики дәриҗисигә қарап туруп номур қойған. Униңда 0-30 номур алғанлар интернет әркин дөләтләр, 31 дин 60 қичә номур алғанлар қисмән әркин дөләтләр, 61дин 100 гичә номур алғанлар әркин болмиған дөләтләр дегән өлчәм бойичә рәткә тизилған. Нәтиҗидә тәртип бойичә исландийә, естонийә, германийә, америка, австралийә интернет әң әркин болған алдинқи 5 дөләт қатаридин орун алған болса, ефопийә, сүрийә, хитай, куба вә иран рәтниң әң арқисидики бәш дөләт қатаридин орун алди. Хитай 86 номур билән рәтниң арқидин саниғанда үчинчиси болған болуп, җүмлидин хитай африқа вә оттура шәрқтики нурғун дөләтләрниңму кәйнидә қалған.

Хитай һөкүмити интернетни вә униңдики мәзмунларни қаттиқ қамал қилип кәлгән болса ши җинпиң тәхткә олтурғандин кейин интернетни башқуруш вә чәкләшни ашуридиған мәхсус қанун маддилирини елан қилған иди. У маддиларниң биридә интернетта өсәк сөз тарқатқанларға 3-йилдин 10-йилғичә қамақ җазаси бериш бәлгиләнгән болуп, кишилик һоқуқ органлири хитай һөкүмитиниң бу арқилиқ пикир әркинликини қаттиқ контрол астиға еливатқанлиқини билдүрмәктә. Чәтәлләрдики уйғур сиясий паалийәтчиләр болса хитай һөкүмитиниң интернетқа қаратқан қамалиниң зийиниға әң җиқ учраватқанларниң уйғурлар икәнликигә ишиниду. Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әпәнди сөзидә бу нуқтини илгири сүрди. У хитай һөкүмитиниң интернетқа қаратқан қамалидин түпәйли нурғун уйғурларниң әркинликидин мәһрум болғанлиқини билдүрди.

Дәрвәқә, хитай һөкүмити 2009-йили 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин интернет тор бәт қурғучи вә тор бәт язғучилиридин ниҗат азад, дилшат пәрһат, гүлмирә имин, турсунҗан һәзим, ғәйрәт нияз қатарлиқ нурғун яшларни түрмигә солап, уйғур интернет тор бәтчиликигә еғир зәрбә бәргән. Хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бесим сиясити вә җүмлидин интернет-пикир әркинликигә қилған һуҗуминиң әң йеқинқи зиянкәшликигә учриғучиси болса йәкән вәқәси һәққидә өсәк сөз тарқитиш билән қолға елинған 22 яшлиқ абабәкри реһимдур. Вакаләтсиз милләтләр вә хәлқләр тәшкилати билән д у қ қатарлиқ органлар йеқинда бирләшмә баянат елан қилип, абабәкри рәһимниң тәқдиридин әндишә қиливатқанлиқини билдүргән вә шундақла хитай һөкүмитиниң қилмишини тәнқид қилған иди. Дуня уйғур қурултийи болса дуня җамаәтчиликини абабәкри реһим мәсилиси җүмлидин уйғурларниң сөз-пикир әркинликиниң чәклимигә учраш мәсилисигә диққәт қилишқа чақирди.

Игилинишичә, истанбулда ечиливатқан интернетни идарә қилиш мунбири йиғинида кишилик һоқуқ органлири мәхсус һалда интернет әркинлики тәһдиткә учраватқан дөләтләрдә интернетқа тосалғусиз еришишни, учурниң бималал айлинишини капаләткә игә қилиш үчүн елишқа тегишлик тәдбирләрни мәхсус оттуриға қойидикән, шундақла интернет тәминлигүчи чоң ширкәтләрни тәдбир қоллинип, диктатор һөкүмәтләрниң контроллуқиға янтаяқ болмаслиқ һәққидә бесим ишлитидикән. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати бу һәқтики баянатида нурғун дөләтләрдә һөкүмәтләрниң интернетни қамал қилиш арқилиқ һөкүмәт тәнқид қилинған мәзмунларни йоқ қилишқа урунуватқанлиқини вә журналистларни түрмигә ташлаватқанлиқини билдүрүп, бу хил әһвалға хатимә берилиши керәкликини вә бу мунбәрниң мушу нишан қилиши керәкликини әскәртти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт