Хитай иқтисадида көрүливатқан “мәсилә” ниң түгүни уйғур райони билән мунасивәтликму?

Обзорчимиз асийә уйғур
2022.06.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
li-kechyang-ikki-yighin.jpg Хитай баш министири ли кечяң икки йиғин ечилиш мурасимида сөз қилмақта. 2016-Йили 5-март, бейҗиң.
AFP

8-Июн “хитай хәвәр тори” да шинҗаңниң иқтисадий тәрәққиятини илгири сүрүш вә иқтисадниң муқим тәрәққиятиға капаләтлик қилиш үчүн тоққуз җәһәттин қириқ алтә түрлүк тәдбир елинидиғанлиқиға даир хәвәр елан қилинди. Хәвәрдә дейилишичә, уйғур аптоном районлуқ даириләр ли кечяңниң җиддий чақириқидин кейин хитай һөкүмити елан қилған “иқтисадниң ешишини сақлап қелиш үчүн алтә җәһәттин оттуз үч түрлүк тәдбир елиш һәққидики 12-номурлуқ һөҗҗәт” ни әмәлийләштүрүш үчүн, бу тәдбирләрни йолға қойған.

Мәлум болғинидәк, техи йеқиндила хитай баш министери ли кечяң йүз миң кишилик телевезийә йиғини ечип, хитай иқтисадиға алақидар муһим йол йоруқларни бәргән. Хитай мәркизий телевезийә истансисиму 25-майдики хәвиридә ли кечяңниң йүз миң кишилик телевезийә йиғининиң хитай иқтисадидики чекиниш билән алақидар икәнликини тилға алған.

Ли кечяңниң иқтисадниң муқим ешишини сақлап қелиш һәққидики җиддий чақириқи хәлқарада хилму хил пәрәзләргә сәвәб болмақта. Бәзиләр бу мәсилини хитай юқири рәһбәрлик қатлимидики һоқуқ күришиниң намайәндиси дәп қариса, йәнә бәзи анализчилар, бу мәсилини хитай иқтисадида һәқиқәтән “мәсилә” көрүлгәнликиниң ипадиси, дәп қарашмақта.

Мәзкур йиғинниң тәпсилатиға даир учурларға қарайдиған болсақ, бу йиғин асаслиқи алаһидә зайом тарқитиш, кархана қошулма қиммәт беҗини кемәйтиш, шундақла шәхсләр беҗи вә кархана тапавәт беҗиға мунасивәтлик етибар сиясәтлири қатарлиқ иқтисадқа тәсир көрситиш вә җанландурушни мәқсәт қилған амилларға мунасивәтлик болған. Қисқиси, бу йиғинниң хитай иқтисадниң чекинишиниң алдини елишни мәқсәт қилғанлиқи ениқ.

Гәрчә хитай һөкүмити йиллардин буян иқтисадниң муқим ешишиға капаләтлик қилишни даим тәкитләп турсиму, әмма бу қетим ли кечяңниң пүтүн мәмликәтни ортақ һәрикәткә өтүшкә җиддий чақириқ қилиши, әлвәттә нормал һадисә әмәс. Болупму уйғур диярида мәзкуз мәсилигә алақидар бунчә көп тәдбирләрниң йолға қоюлушини илгири көрүлмигән бир һадисә дейишкә болиду. Ундақта, уйғур районидики йәрлик даириләр немә үчүн хитай иқтисадиниң чекинишигә бунчә сәзгүз муамилидә болиду?

“тәңритағ тори” да елан қилинған бир мақалидә, уйғур аптоном районлуқ хәлқ һөкүмити тәтқиқат ишханисиниң муавин мудири ма җйәнхуа, уйғур диярида иқтисадниң муқим ешишиға капаләтлик қилиш үчүн тоққуз җәһәттин 46 түрлүк тәдбирниң йолға қоюлушиға төвәндикидәк икки хил амилниң сәвәб болғанлиқини көрсәткән. Бири, мәркәзниң сиясәтлирини иҗра қилиш. Йәни йоқурида тилға елинған 12-номурлуқ һөҗҗәтни иҗра қилиш үчүн;

Йәнә бири, 4-айдин бери иқтисадниң чекиниши сәвәблик саяһәтчилик, йемәк-ичмәк, сода-тиҗарәт қатарлиқ мулазимәт кәспиниң тәрәққияти зор тосалғуға учриғанлиқи, оттура вә кичик типтики карханиларниң нурғун қийинчилиқларға дуч кәлгәнлики, бу сәвәбтин иқтисадий тәрәққиятта дуч келидиған йеңи қийинчилиқларға тақабил туруш үчүн йоқуриқидәк тәдбирләрниң елиниши зөрүр болғанлиқини баян қилған.

Йәни, ма җйәнхуа уйғур диярида иқтисадниң муқим ешишини сақлап қелиш үчүн елинидиған бунчә көп тәдбирниң йәнила уйғур дияридики иқтисадий чекиниш билән алақиси барлиқини қилчә йошурмиған. Демәк, мәсилә иқтисадниң чекиниши яки чекинишкә йүзләнгәнлики болупла қалмастин, бәлки бу чекинишниң уйғур дияри билән чәмбәрчас бағлинишидур.

Бизгә мәлум, йеқинда америка таможна вә чегра қоғдаш идариси “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ни 21-июндин башлап рәсмий иҗра қилидиғанлиқини елан қилғаниди. Мәзкүр қанунниң мәзмунидин қариғанда, импорт содигәрлири импорт мәһсулатлириниң мәҗбурий әмгәккә четилмиғанлиқиға даир испат көрситиш җәряни наһайити қаттиқ тәкшүрүлидикән. Йәни улар тәминлигән испатлар чоқум кишини қайил қилидиған болуши, импорт қилидиған мәһсулатниң барлиқ тәминләш зәнҗиридә мәҗбурий әмгәк мәсилиси болмиған болуши керәккән. Буниңдин башқа мәҗбурий әмгәккә четилмиғанлиқ һәққидики тәкшүрүш нәтиҗиси америка дөләт мәҗлисигә доклат қилип сунулидикән. Әгәр тәминләнгән испатларда сахтилиқ байқалса, америка таможниси мәзкур тиҗарәтчигә керәклик җаза беридикән.

Америка қанун билән башқурулидиған демократик бир дөләт. Шундақ болғачқа мәзкур қанунниң иҗра қилиниши җәрянида, хитайдики сахтилиқ, көз боямчилиқларниң америкада ақмайдиғанлиқини көрүп йәткән хитай һөкүмити, мәсилиниң еғирлиқини билип, җиддий тәдбир елишқа өткән.

Ма җйәнхуа уйғур аптоном районида иқтисадниң муқим ешишиға капаләтлик қилиш тоғрисидики тәдбирләрниң төвәндики бир қанчә ноқтиға мәркәзләшкәнликини тилға алған. Йәни, оттура кичик типтики кариханиларни қутқузуп қелиш; мәбләғ селиш, истемал вә експорттин ибарәт бу “үч чақ” ниң бирдәк айлинишиға капаләтлик қилиш; дөләт игиликидики карханиларниң земин иҗарә пуллири қатарлиқ түрлүк чиқимлирини бикар қиливетиш, әвзәл сиясәтләр вә иқтисад арқилиқ уларға әмәлий ярдәм бериш; уйғур дияриниң муқим ишқа орунлаштуруштики асаслиқ күч болуштәк ролини давамлиқ сақлап қелиш; уйғур аптоном райониниң өзгичә алаһидилики асасән мәркәздин йолға қойған сиясәтләрдин үнүмлүк пайдилиниш. . . . Вәһаказалар.

Демәк, америка қатарлиқ ғәрб әллириниң уйғур ирқий қирғинчилиқиға болған диққитиниң күчийиши вә уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләшкә даир қанунниң иҗра басқучиға қәдәм қоюши, шундақла явропа парламенти хитайниң уйғур районидики җинайәтлирини “еғир ирқий қирғинчилиқ хәвпи” дәп етирап қилиши қатарлиқ бир қатар һадисиләр, хитайниң буниңдин кейинки иқтисадий тәрәққиятида зор тосалғу пайда қилиш еһтималидин сигнал бәргән. Буниң билән хитай һөкүмити иқтисадий чекинишниң алдини елиш үчүн тәдбир қоллинишқа мәҗбур болған. Уйғур диярида дөләт игиликидики карханиларға алаһидә етибар сиясәтлирини бериши болса, аталмиш “шинҗаңға ярдәм сиясити” намида хитайниң деңиз яқиси районлиридин уйғур дияриға йөткәп келингән ишләпчиқириш базилирини сақлап қелишни мәқсәт қилған. Чүнки бир учи хитайниң деңиз яқиси райониға туташтурулған, йәнә бир учи болса оттура асия, ғәрбий асия вә явропа арқилиқ аталмиш “бир бәлвағ бир йол” қурулуши ленийәсидики дөләтләргә туташқан уйғур дияри бүгүн хитай иқтисадиға биваситә тәсир көрситәләйдиған җан томурға айланғаниди.

Йәнә бир һәптидин кейин хитай маллири америка чеграсидин киргәндә, қаттиқ тәкшүрүлүшкә башлайду. Бу мәсилә бәлким уйғур ирқий қирғинчилиқиға аит йеңи учурларниң дуняға ашкарилинишиға, шундақла явропа қатарлиқ америка тәрәпдари дөләтләрниңму кәйни-кәйнидин мәҗбурий әгәккә четишлиқ мәһсулатларни чәкләш һәққидә қарар елишиға сәвәб болуши мумкин. Наһайитйи ениқки, бу әһвалда келип чиқидиған ақивәт хитай иқтисадиға техиму еғир зиянларни елип келиши мумкин.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.