Xitayning astilawatqan iqtisadi we uning siyasiy kélechiki heqqide mulahiziler

Muxbirimiz irade
2015.08.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shanghai-port-305.png Shangxeydiki bir port éghizi
Photo: RFA


Xitay paychek bazirining chüshüp kétishi xelq'araning küchlük diqqitini qozghawatqan jiddiy bir mesile. Biraq, xitay dölet re'isi shi jinping bolsa bu heqte hazirghiche chiqip bir éghiz söz qilmidi. Adette xitaygha oxshash dölet re'isi hemmini kontrol qilidighan bir dölet üchün bu heqiqetnimu bir ghelite ehwal idi. Chet'ellerdiki tüzetküchiler bolsa bu heqte toxtilip, hazir shi jinping üchün kompartiye ichidiki küreshning eng muhimliqini bildürmekte.

Xitay paychek baziri bu yil iyunning otturiliridin bashlap 30 pirsentke yéqin töwenlep 3 tirilyon 200 milyard dollardin artuq ziyan tartqan idi. Aldinqi küni xitay hökümiti xitay hökümiti ösüm nisbitini yene chüshürüp bazarni onglashqa tiriship baqqan bolsimu, emma xitay paychek bazarliri yene ziyan körsetti. Xitay pay - chek baziridiki bu dawalghush xelq'araning küchlük diqqitini qozghimaqta. Bezi küzetküchiler buni xitayda yüz bergüsi zor bir iqtisadiy krizisning xewerchisi, dep qarimaqta.

Yene bezi tüzetküchiler xitay iqtisadining emdi ilgirikige oxshash ikki xaniliq reqem bilen zoriyidighan dewrining ayaghlashqanliqini, xitayning iqtisadiy zoriyishining eng köp dégende 5 yil dawam qilishi mumkinlikini bildürmekte. Bu heqte amérika bérkliy uniwérsitéting iqtisad penliri proféssori bred délong “Dunya pochtisi géziti” de élan qilghan mulahiziside yuqiridiki idiyini algha sürgen.

U xitay iqtisadining yene 5 yildin kéyin krizisqa duch kélip, iqtisadning jayida toxtap qalidighanliqini perez qilghan we “Epsuski, xitay kelgüside asiyadiki yene bir chirikleshken, otturiche kirimlik döletke aylinip qélishi mumkin” dégen.

Xitay paychek baziridiki dawalghushning jiddiyliki xelq'araning diqqitini tartiwatqan mushundaq bir peytte bolsa xitay dölet re'isi shi jinpingning otturigha chiqip, bu heqte bir éghiz söz qilmasliqi gherbtiki közetküchilerning diqqitini qozghidi. Uning üstige xitayda iqtisad astilap qéyin bir ötkeldin ötüwatqan bir mezgilde xitay hökümitining nurghun iqtisad we nurghun küch chiqirip, xitayning 2 - dunya urushidiki yapon'gha qarshi ghelibisini xatirilimekchi bolushi ularni heyran qaldurdi. Chünki adette iqtisadta dawalghush körülgende nahayiti az sandiki karxanilarning ishtin toxtitishningmu iqtisadqa tesiri körsitidighan tesiri chong bolidiken. Emma xitay hökümiti buning eksiche, murasim mezgilide béyjingning hawa süpiti we bixeterlikige kapaletlik qilish üchün béyjing etrapidiki 10 mingdin artuq zawut - karxanini ish toxtitish buyruqi chüshürgen. Béyjing shehiridiki ushshaq dukanlar hetta éléktronluq eswab satidighan ushshaq dukanlarmu bixeterlik üchün waqitliq toxtitip qoyghan.

Undaqta, shi jinping qéni? u némishqa mushundaq bir ehwal astida xelqqe xitay kompartiyisining küchini namayan qilishqa tirishidu?

“Wal strit zhurnili géziti” de élan qilin'ghan “Shi jinpingning yene bir kürishi uning üchün birinchi orunda turidu” mawzuluq maqalide körsitilishiche, xitay re'isi shi jinping üchün xitayning iqtisadidinmu muhim bolghan yene bir mesile bar. U bolsimu chiriklikke qarshi turush namida dawam qiliwatqan urush.

Maqalining aptori andru brownning qarishiche, shi jinping peqet mushu kürishini muweppeqiyetlik élip barghandila andin özi otturigha chiqarghan “Junggo chüshi” ni emelge ashurghili bolidighanliqigha ishinidu. Shunga buninggha oxshash iqtisadiy dawalghushlar uni siyasiy meqsitini ishqa ashurushtin toxtitip qalalmaydu.

Uning qarishiche, shi jinping siyasiy kürishini dawam qilghan teqdirde xitay iqtisadigha uzun we qisqa muddette tesir körsitidiken. Chünki döletning muhim iqtisadiy tomurlirini kontrol qiliwalghan guruhlar shi jinpinggha qarshi turush üchün iqtisadta qiyinchiliqlarni tughdurushi, siyasiy jiddiyliktin tüpeyli iqtisadmu astilap kétishi mumkin iken. Emma aptor shi jinpingning buningghimu perwa qilmaydighandek körünüwatqanliqini bayan qilghan. Yéqinda shinxu'a torida élan qilin'ghan xewerde üsti yépiq halda sabiq dölet re'isi jyang zémin'gha hujum qilin'ghan bolup, bu nöwetning emdi jyang zémin'gha kelgenlikini isharet qilish bilen birge, partiye ichidiki siyasiy küreshningmu qattiq keskinleshkenlikini körsitip béridiken. Shunga adette herqandaq mesilide özi biwasite ipade bildüridighan shi jinpingning iqtisadta shunche chong dawalghush boluwatsa, bir éghiz ipade bildürmeslikidimu sewebmu uning del bu küresh bilen aldirashliqining ipadisi, dep qarashqa bolidiken. U yene partiyining mahiyitini tehlil qilip, siyasiy küresh bolmay turup bu partiyiningmu mewjutluqini saqlap qalalmaydighanliqini, shunga shi jinpingningmu bashqa ishlarni bir yaqqa qayrip qoyup, bu küreshni dawam qilidighanliqini mulahize qilghan.

Dunya pochtisi gézitidiki mulahizide iqtisad proféssori bred délong xitay emdi siyasiy islahat élip barmisa, bu iqtisadiy qapqandin qutulup bolalmaydighan derijige kelgenlikini, iqtisadni eslige keltürüshning birdin - bir yolining siyasiy islahatliqini eskertken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.