Хитайниң һәрбий вәкиллири мәркизий асияни зиярәт қилиш арқилиқ немини көзләйду?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-09-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай дөләт рәиси ши җинпиң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрниң президентлири билән. 2013-Йили 13-сентәбир, қирғизистан.
Хитай дөләт рәиси ши җинпиң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрниң президентлири билән. 2013-Йили 13-сентәбир, қирғизистан.
AFP

Мәлумки, совет иттипақи ғулиғандин кейин хитай оттура асия районида өзиниң сиясий, иқтисадий, һәрбий тәсирини күчәйтишкә киришкән иди. 2001-Йили хитайниң тәшәббуси билән шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати қурулуп, униңға қазақистан, өзбекистан, қирғизистан вә таҗикистанниң җәлп қилиниши, шундақла хитай елан қилған «бир бәлвағ вә бир йол» истратегийәсиниң йолға қоюлуши хитайға бу райондики өз пиланлирини әмәлгә ашурушқа кәң йол ачти. Хитай буниңдин ташқири, бу мәмликәтләргә мәбләғ селиш, қәрз бериш, һәр хил саһәләрдә һәмкарлишиш арқилиқ оттура асия районида өз тәсирини тикләш һәрикәтлирини техиму күчәйтиватқанлиқи оттуриға қоюлмақта.

Йеқинда хитай мәркизий һәрбий кеңишиниң вәкиллири қазақистанда, андин қирғизистанда болуп қайтқан иди. Хитай һәрбийлириниң бу сәпири немини көзләйду?

Қазақистанниң «теңринюс» агентлиқи 4-сентәбирдә елан қилған «қазақистанға хитайниң мәркизий һәрбий кеңәш вәкиллири кәлди» намлиқ мақалида ейтилишичә, хитайниң мәркизий һәрбий кеңәш рәисиниң орунбасари шүй чиляң қазақистан мудапиә министири нурлан йермекбайеф билән учрашқан. Улар өз ара һәрбий вә һәрбий-техникилиқ һәмкарлиқ, шундақла райондики бихәтәрлик мәсилилири һәққидә музакирә йүргүзгән. 

Әмди «қирғизистан қиртаг» агентлиқи елан қилған «қирғизистан вә хитай һәрбий һәмкарлиқ тоғрилиқ һөҗҗәтни имзалиди» намлиқ мақалида көрситилишичә, икки мәмликәт оттурисидики һәмкарлиқ даим юқири дәриҗидә болуп, бу һәр икки мәмликәт мәнпәәтлиригә җаваб берип кәлгән икән. Қирғизистан һәрбий мәмурийитиниң тәкитлишичә, қирғиз-хитай һәмкарлиқи һәм икки тәрәплимилик асаста, һәм шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати асасида актип тәрәққий етиватқан икән. Бу һәмкарлиқ мабәйнидә хитай тәрипидин қирғизистанға қорал-ярақ, һәрбий вә мәхсус техника, маддий вә техникилиқ затлар, алақә вә һава күчлиригә қарши васитиләр, турушлуқ өйләрни селиш вә башқиму саһәләрдә көплигән ярдәмләр көрситилгән. Буниң барлиқи хитай тәрипидин берилгән қәрз һесабиға әмәлгә ашқан. Икки мәмликәт оттурисида йәнә һәрбий кадирларни тәйярлаш вә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати даирисидики алақилирини күчәйтиш бойичиму келишим имзаланған. 

Қирғизистанлиқ сиясәтшунас абдурәһим һапизоф хитайниң қирғизистан билән болған һәмкарлиқиниң биринчи нөвәттә хитай мәнпәәтлирини көзләйдиғанлиқини, һазир бу икки мәмликәт арисидики һәмкарлиққа қарши күчләрниң көпийиватқанлиқини билдүрүп, йәнә мундақ деди: «бәзи мәтбуатларда мундақ дәйду: бу хәвплик иш. Биз хитай билән йеқин болуп кәтсәк, қирғизистанниң келәчикигә хәвп туғдуриду. Хитай чәт мәмликәтләргә 4 милярд 200 милйон доллар қәрз икән. Шуниң 45 пирсәнти хитайға қәрз икән. Хитай уни берәлмәйдиғинини билсиму, йошуриду. Әгәр қирғизистан уни төлийәлмисә, хитай өз шәртини қойиду. Мениңчә, қирғизистан рәһбәрлири буни яхши чүшиниши керәк». 

Абдурәһим һапизофниң дейишичә, хитай һәрбий вәкилләр сәпири арқилиқ өзиниң нөвәттики истратегийисини әмәлгә ашурушқа киришмәкчикән. Оттура асия мәмликәтлири шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати даирисидә хитайниң аталмиш «үч хил күч» кә қарши күрәш сияситигә әгишишкә мәҗбур болуватқан икән. Һазир оттура асия җумһурийәтлириниң җамаәтчилики, айрим сиясий күчләр, инавәтлик шәхсләр хитай сияситиниң маһийитини әмди чүшинип, ойғанмақтикән. 

Қазақистандики сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрдиниң пикричә, уйғурлар аммиви рәвиштә хитай һөкүмити тәрипидин тәрбийиләш лагерлириға ташлиниватқан бир пәйттә түркий тиллиқ мәмликәтләрниң хитай билән болған һәмкарлиқи уйғурларни даим биарам қилип кәлгән икән. Хитай һәрбий вәкиллириниң оттура асияға келиш мәқсити, биринчидин, бу йәрдики һәрбийләрниң һәрбий сәвийисини өгиништин, уларни һәр хил сөһбәтләр арқилиқ өзлиригә майил қилиштин, шундақла оттура асия дөләтлиридики русийәниң һәрбий тәсирини суслаштуруш арқилиқ өзиниң тәсирини күчәйтиштин ибарәт икән. 

У мундақ деди: «униң үстигә оттура асия дөләтлиригә һәрбий қорални алмаштуруш керәк болди. Русийә болса кейинки вақитта бу қорални хәлқ ара базар даирисидә сатидиған болди. Хитай болса һәммисидин әрзан сатиду. Хитай әмди һәрбий тәрәптин сиңип киришкә тиришмақта. Хитай аталмиш шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати даирисидә үч хил күчкә қарши күрәшкә буларни җәлп қилған. Хитай буниң астида тамамән уйғурларниң көздә тутиду.»

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, уйғур мәсилисиниң бүгүнки күндә хәлқараға чиқиши хитайни биарам қилмақтикән, шуниң үчүн у өзиниң мәркизий асиядики тәсир даирисини күчәйтишкә қаттиқ киришмәктә. 

Қәһриман ғоҗамбәрди афғанистандики вәзийәтниңму хитайни тәшвишкә селиватқанлиқини оттуриға қойди. 

Қазақистанлиқ сиясәтшунас җасарал қуанишалинниң ейтишичә, хитай өзиниң ташқи сияситидә, башқа мәмликәтләр билән болған алақисидә һәр қачан пәқәт өз мәнпәәтини ойлап кәлгән һәм өз пиланлирини әмәлгә ашурушқа қаттиқ тиришип кәлгән мәмликәт икән. У хитайниң қошна оттура асия мәмликәтлиригә нисбәтән тутқан сияситидиму шундақ ғәрәзниң бар икәнликини билдүрүп, мундақ деди: «хитайниң қирғизистанға һәрбий ярдәм бериватқини бикар әмәс. Бу хитайниң қирғизистанни иқтисадий, һәрбий, сиясий җәһәттин беқиндурушниң бир амалидур. Бу арқилиқ хитай қирғизистанни оттура асияға киришниң мәйдани сүпитидә пайдиланмақчи. Шу мәйдан арқилиқ пүтүнләй оттура асияға тәсир қилиш пиланлирини әмәлгә ашурмақчи.»

Җасарал қуанишалин хитайниң қирғизистандики сияситиниң башқиму қошна мәмликәтләрдә давам қилиш мумкинликини билдүрди.

Сиясәтшунас ғалим агелеуоф болса, қирғизистан, таҗикистан охшаш мәмликәтләрниң хитай қәрзлиридин қутулуш үчүн өз йәрлирини бериветишкә мәҗбур болуватқанлиқини, мундақ хәвпниң башқиму оттура асия җумһурийәтлири, шу җүмлидин қазақистан үчүнму мәвҗут икәнликини илгири сүрди. 

У мундақ деди: «биринчидин, биз һәммимиз шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати әзалири. Иккинчидин, хитай мәркизий асияға сиңип киришкә тиришиду. Шуниң үчүн башқа мәмликәтләр билән бир сәптә қирғизистанму, мәсилән, «ғәрбий явропа-ғәрбий хитай» газ турубиси лайиһисидә өз мәнпәәтлирини қоғдиши лазим. Бизниң мәмликәтлиримиз бу лайиһигә өз пуқралирини орунлаштуруши керәк. Хитай мәркизий асия мәмликәтлиригә пәқәт мәбләғ арқилиқла әмәс, бәлки мәдәний вә башқиму йоллар арқилиқму тәсир қилишқа тиришмақта. Йәнә бир тәрәптин, әпсуски, хитай инсан һәқлири билән һесаблашмайду. Хитай террорчилиқни, диний әсәбийликни пәрқ қилмайду. Униң үчүн түркий хәлқләр чоң бир хәвп болуп һесаблиниду.»

Ғалим агелеуофниң пикричә, мубада хитай мәркизий асия пуқралириниң мәнпәәтлирини ойлимайдиған болса, униң лайиһәлириниң әмәлгә ешишида тосқунлуқлар пәйда болуши, хитай ишчилири билән йәрлик ишчилар арисида тоқунушларниң келип чиқиш мумкин икән. У шундақла хитай тәрәпниңму өз ишчилириниң һоқуқлирини қоғдаш үчүн барлиқ амалларни қилидиғанлиқини илгири сүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт