"Adil emgek jem'iyiti" mudirliridin shéli: xitay siyasitini özgertishi kérek

Muxbirimiz nur'iman
2020-03-31
Élxet
Pikir
Share
Print
"Adil emgek jem'iyiti" ning xizmetchiler mudiri shéli xen xanim.
"Adil emgek jem'iyiti" ning xizmetchiler mudiri shéli xen xanim.
Shéli Xen teminligen

Yéqindin buyan Uyghurlarning xitayning ichkiri ölkiliridiki we Uyghur élining her qaysi jayliridiki her xil zawut-fabrikilargha yötkep apirilip mejburiy we erzan emgekke séliniwatqanliqigha a'it uchurlar we analizlarmu köplep otturigha chiqmaqta. Bu mesile kishilik hoquq we emgekchiler hoquqini qoghdash teshkilatlirining tenqidige uchrimaqta.

Awstraliye istratégiyelik siyaset institutining 1-mart küni élan qilghan doklatida körsitilishiche, xitay da'iriliri Uyghur élidin 80 mingdin artuq kishini xitayning ichkiri ölkiliridiki zawutlarda ishleshke yötkigen we bularning bir qismi biwasite lagérlardin élip kétilgen. Bu Uyghurlarning köpi xitaygha jaylashqan dunyadiki dangliq markiliq shirketlerning, mesilen, alma, nayki, soniy we bashqa dangliq markilarni ishlep chiqiridighan zawutlarda mejburiy we erzan bahada ishlitilgeniken.

Amérikadiki "Adil emgek jem'iyiti" yéqindin béri amérika we yawropadiki dangliq shirketler bilen hemkarliship, bu shirketlerning xitaydiki tarmaq shirketlirining "Mejburiy emgek" ke sélish ehwalini tekshürgen.

"Adil emgek jem'iyiti" ning xizmetchiler mudiri shéli xen xitaydiki Uyghur lagér tutqunlirini "Mejburiy emgek" ke sélish mesilisige diqqet qilip kéliwatqan bolup, u ziyaritimizni qobul qilip, Uyghurlarning bu xil mejburiy ishlitilish mesilisi heqqide qarashlirini otturigha qoyup mundaq dédi: "Biz bilen hemkarlashqan amérikadiki we yawropadiki shirketler bu mesilige estayidil mu'amile qiliwatidu. Lékin Uyghurlargha yürgüzülüwatqan bu siyasetni hökümet bir qolluq kontrol qiliwatqan bolghachqa shirketler amalsiz. Bu ehwalni özgertish üchün xitay hökümiti siyasitini özgertish kérek."

Shéli xanimning éytishiche, bezi yerlik hökümetler ishchilarni mejburiy yerleshtüridighan bolghachqa xitayning ichidiki shirketlerning ishletken ishchilirining mejburiy emgekke sélin'ghan Uyghurlar ikenlikini éniqlash qiyin boluwétiptu.

Shéli xanimdin xitaydiki bu zawut-fabrikilardiki ishchilarning Uyghur diyaridin mejburiy élip bérilghan ishchilar yaki emeslikini qandaq tekshüridighanliqini sorighinimizda, u mundaq dédi: "Adette Uyghur rayonidin top-top ekélidu, héch bolmisa bir shirkette 40-50 kishi bolidu. Ularni xitaylardin perqlendürgili bolidu. Biz tekshürgende ularning yataqlirini tekshürimiz. Sirtqa normal chiqalamdu, halal tamaq yéyelemdu, kéchiliri öginish qilamdu-yoq, dégendek mesililerge diqqet qilimiz."

U yene birqanche shirketning xitaydin chiqip kétishni oylishiwatqanliqini, lékin bu shirketlerning ismini ashkarilashqa bolmaydighanliqini éytip, shirketler heqqide sorighan tepsiliy so'allirimizgha jawab bérishni ret qildi.

Shéli xanim, shirketler duch kéliwatqan omumyüzlük ehwal heqqide toxtilip mundaq dédi: "Emeliyette nurghun shirketler mejburiy emgekke séliniwatqan Uyghurlarni bilmeydu. Ehwalni tonushturghandin kéyin, bu mesilini hel qélishning yollirini izdeydu. Lékin shirketler kishilik hoquq teshkilatliridek kishilik hoquq mesilisini hel qilmaydu, peqet mesilining bir qismighila yardem qilalaydu. Biz bilen özlükidin alaqileshken shirketler mejburiy emgekchi ishlitilish éhtimalliqini eng töwen derijige chüshürüsh üchün, Uyghur rayonidiki shirkitini toxtatti. Xitayning ichkiri ölkiliridiki shirketliride bolsa tekshürüshni kücheytti, biraq ularning xitaydin chékinip chiqishi tes. 'mejburiy emgek'ke sélin'ghanlardin bashqa yene nurghun xizmetchiliri ishsiz qalmasliqi kérekte-?!"

Shéli xanimning bildürüshiche nayki, patagoniya qatarliq chong shirketler özlirining xitaydiki ishlepchiqirish orunlirida tekshürüsh élip barghan we "Mejburiy emgek" ke séliniwatqan Uyghurlar heqqide bash shirketning tor békitide ochuq bayanat bergen.

Dunya Uyghur qurultiyining xitay ishliri mudiri ilshat hesen ependi xitayning Uyghurlarni yötkesh mesilisi üstide toxtilip mundaq dédi: "Xitay, bolupmu Uyghur rayoni uchurning qara öngküri, uchur kiridu, chiqmaydu. Xitayning teshwiqatidin bashqa uchurgha érishish qiyin. Xitay wirus bahaniside Uyghurlarni türkümlep xitayning ‍ichkiri ölkilirige yötkesh arqiliq asimiliyatsiye qilish pilanini dawamlashturuwatidu."

Nayki shirkiti, özining tor bétide élan qilghan Uyghur diyarigha a'it bayanatida, özining mehsulatlirini ishlepchiqarghan kishilerning hörmetlinishini kapaletke ige qilidighanliqini tekitlep, özining biwasite Uyghur rayonidin mehsulat kirgüzmeydighanliqini bayan qilghan. Hetta Uyghur rayonidiki shawyüen ping kiyim-kéchek shirkiti, chingdaw jifa guruhi we eskuwal esliheliri shirkitining ismini atap turup, ula bilen alaqisining yoqluqini eskertken. Nayki shirkiti bayanatida yene ötken yilidin bashlap yéngi ishchi qobul qilmighanliqini, shirketning xelq'araliq emgek tüzümlirige ri'aye qilidighanliqini, buningdin kéyinmu hemkarlashquchi shirketler bilen bille bu mesilige köngül bölidighanliqini otturigha qoyghan.

Amérikadiki chong shirketlerning biri patagoniya shirkiti 12-mart küni öz torida Uyghur rayoni heqqide bayanatname élan qilghan. Mezkur shirketning kishilik munasiwet bölümining mudiri tissa biyaris imzasi arqiliq élan qilin'ghan bu bayanatta: "Biz 'adil emgek jem'iyiti'ning Uyghurlargha yürgüzülüwatqan 'mejburiy emgek', 'kishilik hoquq depsendichiliki'ni toxtitish teshebbusini qollaymiz. Bu dunyada körülüwatqan bir paji'e, buninggha hersahe, her qatlamdiki organlar choqum köngül bölüshi kérek. Shirkitimiz Uyghur rayonida ishlepchiqirilghan her qandaq bir mehsulatni ishletmeydu. Kishilik hoquq kapaletke ige qilin'ghan shirket we karxanilar bilenla hemkarlishidu. Eger bizning shertlirimizge uyghun yaki emeslikini éniqliyalmighan waqtimizda, xitaydiki soda pilanimizni özgertishkimu teyyarliq körüp qoyduq." déyilgen.

Biz patagoniya shirkitining bayanati heqqide téximu tepsiliy melumat élish üchün, bayanatnamini élan qilghan tissa biyaris xanim bilen alaqe qilduq. U, téléfon ziyaritimizni qobul qilishni ret qilghan bolsimu, lékin éléktronluq xet arqiliq, shirkitining bayanatnamisini qayta ewetkendin bashqa "Mushu bayanatnamide déyilgendin bashqa teminleydighan uchurimiz yoq" dep jawab qayturdi.

Uningdin bashqa xitayning jiyangshi ölkisi nenchang shehirige jaylashqan ofilim shirkiti amérikadiki axbarat orunlirining telipi boyiche, 5-mart Uyghur ishchilarning ehwali heqqide fakis arqiliq jawab qayturghan. Jawab xétide "Az sanliq milletlerni 'ikki terepning ixtiyariy tallishi' boyiche qobul qilidu, shexsiy erkinliki we diniy erkinliki bar, oxshash ma'ash bilen teminleydu." dep yézilghan.

Biz bu heqte tepsiliy melumat élishqa tirishqan bolsaqmu, ofilim shirkitining téléfoni ulanmidi.

Xelq'ara jem'iyet xitayning Uyghurlarni lagérlargha solishi we mejburiy hem erzan emgeklerge sélishini tenqid qilip kéliwatqan bolsimu, emma xitay özidiki lagérlar we mejburiy emgekning mewjutluqini inkar qilmaqta. Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi géng shu'ang 27-mart künidiki muxbirlarni kütüwélish yighinida awstraliye tetqiqat instituti élan qilghan lagérgha solan'ghan Uyghurlarning hazir "Zamaniwi qulluq" qa sélinish mesilisige xitay terepning qandaq qaraydighanliqi heqqide soralghan so'algha: "Awstraliye tetqiqat instituti amérika meblegh bilen teminleydighan institut, shinjang heqqide saxta xewer toplaydu, 'qayta terbiyelesh merkizi' we 'mejburiy emgek' heqqide saxta xewer oydurup chiqirip rezillerche xitayning ichki ishigha arilishiwatidu, biz buninggha échinimiz we ret qilimiz." déyish arqiliq xitayning milyonlighan Uyghurni lagérlargha solighanliqi we mejburiy emgeklerge salghanliqini inkar qildi.

Biraq "Adil emgek jem'iyiti" xizmetchiler mudiri shéli xen xitay izchil ret qilip kéliwatqan lagérlar heqqide toxtilip: "Xitay Uyghurlarni bashta lagérgha solidi, kéyin 'terbiyelep' zawutlargha yötkewatidu" dédi.

U yene: "'mejburiy emgek' mesilisi biwasite xitay hökümiti teripidin kontrol qilin'ghachqa, bu mesilini hel qilish üchün xitay siyasitini özgertishi kérek. Bu mesile dölet derijilik mesile bolup qaldi. Uyghurlar sodining emes belki, xitay réjimining qurbani. Yene bir amil meblegh salghuchilardur. Meblegh salghuchilar qobul qilinidighan ishchilargha, ishlitidighan mehsulatlargha telep qoysa bolidu. Qaysi orundin, qandaq ishchini qobul qilidighanliqi heqqide meblegh salghan shirketlerge shert qoyalaydu, bu arqiliqmu 'mejburiy emgek'ke sélinishning aldini élish mumkin.

Ilshat hesen ependi "Mejburi emgek mesilisi" ni hel qélishning yolliri üstide mulahizisini mundaq otturigha qoydi: "Shirketlerning Uyghur rayonidin chiqip kétishi bilen mesile hel bolmaydu. Xelq'ara amérika parlamintida Uyghurlar toghriliq üch qanun lahiyesi bar, bu qanunlar maqullinishi kérek. Xelq'ara bilen birliship xitayni bu siyasitini toxtitishqa mejburlash kérek."

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining re'isi, awam palatasining ezasi jim mekgowérn we kéngesh palatasining ezasi marko rubiyu 11-mart küni "Uyghurlarni mejburiy emgekke sélishni cheklesh qanun layihisi" ni sun'ghanliqini jakarlighanidi. Bu qanun layihisi testiqlansa, bu arqiliq xitay hökümiti Uyghur rayonidiki lagérlarda tutup turuwatqan Uyghur we bashqa milletlerni mejburiy ishlitip ishlepchiqarghan herqandaq mehsulatqa cheklime qoyulidiken.

"Adil emgek jem'iyiti" amérikada 1999-yili qurulghan bolup shirketler, uniwérsitétlar we shexsiy jem'iyetler bilen birliship, dunyaning herqaysi jayliridiki ish orunliridiki heqsizliq mesililirini tekshüridu we kishilik hoquq teshkilati bilen birliship ishchilarning heq-hoquqini qoghdaydu.

Toluq bet