Доктор андерс кор: хитайни мәғлуп қилишниң зөрүрийити вә униң бәш түрлүк истратегийәси (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-04-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йиллардин буян хитай ишлириға мунасивәтлик саһәдә издинип келиватқан доктор андерс корниң малалисидин сүрәткә елинған.
Йиллардин буян хитай ишлириға мунасивәтлик саһәдә издинип келиватқан доктор андерс корниң малалисидин сүрәткә елинған.
jpolrisk.com

Көзәткүчиләрниң қаришичә йәр шаридики йеңидин баш көтүрүватқан дуняви күчләрниң бири болған хитай дөлитиниң инсанийәт үчүн ортақ болған мәнивийәт мәнзиллиридин демократийә муһитиға қайси дәриҗидә қарши икәнлики 1989-йилидики «тйәнәнмен қирғинчилиқи» да әң рошән әкс әткәниди. Шуниңдин буян дуня бу дөләттики һоқуқ мәркәзгә мәркәзләшкән һакиммутләқлиқниң хейим-хәтири хитай чеграси биләнла чәклинип қалмайдиғанлиқини дәсләпки қәдәмдә тонуп йәтти. Америкадики сиясий анализчи, йиллардин буян хитай ишлириға мунасивәтлик саһәдә издинип келиватқан доктор андерс кор йеқинда бу мәсилә һәққидә тәпсилий муһакимә йүргүзүп, «хитайниң мушу хил маһийити мушу қетимлиқ таҗсиман вирусини ғәрәзлик һалда дуняви вабаға айландурувәтти» дәп көрсәтти.

Доктор андерсниң қаришичә, хитай һөкүмити иқтисадий җәһәттә йүксилишкә йүз тутқан өткән он йилға нәзәр салғанда хитай һөкүмитиниң һәрбий ишларға сәрп қилған хираҗитиниң үч һәссә ашқанлиқини һәмдә 2019-йилиға кәлгәндә 177 милярд америка доллиридин ешип кәткәнликини көрүвелиш мумкин икән. Һәрбий ишлар вә сиясий мунасивәтләр анализчилириниң мөлчәрлишичә, хитайниң җәнубий деңиз тәвәсидики һәрбий иқтидари аллиқачан америка билән тәңлишип қалған болуп, мушуниң өзила америка һөкүмитиниң мушу райондики тәсиригә еғир хирис пәйда қилмақта икән. Әгәр бу һал мушундақ давам қиливәрсә кәлгүси 30 йилда хитайниң һәрбий қуввити америкадин ешип чүшүп, уларниң тохтавсиз земин даваси қилишиға шараит яритип беридикән. У бу һәқтә тохтилип мундақ дәйду:
«Ши җинпиңни алидиған болсақ, у бир ялғуз шәхс болушиға қаримай пүткүл хитайниң иқтисадини контрол қилип келиватиду. У йәнә өмүрвайәтлик рәһбәрликниму муқимлаштуруп болди. Америкаға қарайдиған болсақ президент доналд трампниң бу җәһәттә ундақ ишлар билән мәшғул болғанлиқини көрмәймиз. Хитайниң дуня бойичә әң қудрәтлик дөләт болуш арзусиниң мушу йосунда ешип бериши йәнә биряқтин бир қисим дөләтләрниң аваз қошуши вә униңға әгишишигә сәвәб болуватиду. Бу җәһәттин қариғанда хитайни һазир дуня миқясида хитайниң зомигәрликини йетәкчи орунға елип чиқиштәк бир нишанни бәрпа қиливатиду, дейишкә болиду. Шундақла хитай һазир аддийғичә риқабәтчи болуштин зор дәриҗидә һалқип кәтти. Уларниң һазир иҗра қиливатқанлириға қарап биз уни яман ғәрәзлик дүшмән, десәк техиму тоғрирақ болиду. Шундақла әркинлик вә демократийәниң дүшмини болуп қалди. Нөвәттә илгирики кона истратегийәмизниң вақти өткәнлики барғансери ашкара болуватиду.»

Апторниң қаришичә, хитайға охшаш демократийә вә кишилик һоқуқни аяқ-асти қилидиған бир дөләтниң һазир хәлқараға сиңип кириши бәкму шиддәтлик түс еливатқан болуп, ғәрб дунясиниң «хитайни демократийәгә йетәкләймиз» дегән арзусиниң әксичә хитай һазир дуняни өзиниң сәнимигә дәссәйдиған қилип өзгәртиштә илгириләп кәтмәктикән. Нурғунлиған дуняви тәшкилатлар һазир хитайниң иқтисадий мәнпәәт ториға илинип қелип, дунядики демократийә, әркинлик вә кишилик һоқуқни дәпсәндә қилишта көплигән мисаллар оттуриға чиқмақта икән. У мушу хил әһвалларни нәзәрдә тутқан һалда һазир дуняниң бир яқидин баш чиқирип хитайни мәғлуп қилидиған вақитниң йетип кәлгәнликини, буниңда түп җәһәттин алғанда бәш хил истратегийәни қоллинип бу мәқсәткә йетиш мумкинликини алаһидә тәкитләйду.

Андерсниң қаришичә, америка һөкүмити алди билән өзлирини һимайә қилишқа қәтий сәл қаримаслиқи лазим икән. Болупму мушу қетимлиқ таҗсиман вируси ямрап кәткән мәзгилдә американиң қоғдинишқа четишлиқ санаәт мәһсулатлириниң, җүмлидин маска, нәпәсләндүрүш үскүниси дегәнләрниң пүтүнләй чәтәлдики завутларға қарашлиқ болуп қелиши бу аҗизлиқни бәкму рошән ашкара қилған. У бу җәһәттә хитай амилини диққәттин нери қилмиған һалда уларниң русийә, шималий корейә вә иран билән зич һәмкарлиқ тори қуруп чиққанлиқини, буниң болса ақивәттә әркинлик дуняси үчүн бир чоң тәһдит болуп қалғанлиқини алаһидә тәкитләп, американиң мудапиә хираҗитини ашурушниң муһимлиқини оттуриға қойиду. У бу һәқтә мундақ дәйду:

«Қоғдиниш нуқтисидин алғанда биз җәзмән өзимизниң демократийә қәдәмлиримизни хитайниң тәсиридин қәтий нери қилишимиз лазим. Җүмлидин америка ширкәтлириниң хитай билән алақиси болуши мумкин болған иқтисадий мәнпәәтләргә шерик болмаслиқи бәк муһим. Болмиса булар асанла сиясий җәһәттики тәсирниң сиңип киришигә йол ачиду. Йәнә бир яқтин биз америка армийәсини күчләндүрүшимиз лазим. Буниңда уларниң өзигә болған ишәнчини ашуруш билән биргә уларниң һәрбий әслиһәләр җәһәттинму ғалип кәлгүдәк сәвийәдә үстүнлүкни игилишигә капаләтлик қилиш керәк. Буни ишқа ашуруш үчүн биз американиң қоғдиниш хираҗитини йәнә бир қатлишимиз, шундақла иттипақдашлиримизниму уларниң қоғдиниш хираҗитини бир қатлашқа риғбәтләндүрүшимиз лазим. Чүнки хитайниң мәғлуп қилишта биз күчлүк вә садиқ иттипақдашларға моһтаҗ. Һазирқи трамп һөкүмити бу нуқтини барғансери яхши тонуп йетиватиду. Шуңа биз иттипақдашлиримизни өзлириниң дөләт бихәтәрлики истратегийәсини әң зор дәриҗидә ойлинип көрүшкә дәвәт қилип келиватимиз. Бизгә иттипақдаш болидиғанлар әмди ришаткиға минивелип һәр икки тәрәптин нәп юлуш койида болмаслиқи керәк. Улар өзлириниң һәқиқий мәнидики иттипақдашлиқини өзлириниң аммиви мәвқәсини хитайдин тартип хитайға қарши сәпкә өткәнлики арқилиқ ипадилиши лазим. Бу җәһәттин алғанда русийә, һиндистан вә пакистан ‹шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати'дин чекинип чиқиши лазим.»

Доктор андерсниң қаришичә, нөвәттә ақ сарайму хитайни мәғлуп қилишта иттипақдашларниң муһимлиқини һәмдә хитайниң рәқиблири болған күчлүк дөләтләрни иттипақдашлиққа тәклип қилишниң иҗабий роли болидиғанлиқини тонуп йәткән. Болупму сабиқ совет иттипақиниң 1991-йилидики һалакитидин кейин америка һөкүмитиниң дәрһалла нишанни хитайға қаратмиғанлиқидәк хаталиқниң еғир бәдилини төләватқанлиқи нөвәттә американи бу җәһәттә йеңи ойлинишларға үндимәктә икән. У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду. .

«Биз иттипақдашлиримизға бихәтәрлик җәһәттә мәнпәәт йәткүзүш билән биргә йәнә уларниң бу җәһәттики иттипақдашлиқини сақлап қелишиға һәйдәкчилик қилип турушимизму муһим. Тәйвәнни етирап қилмайдиған яки хитай һөкүмити тәшкиллигән һәрбий маневирлириғиму пош демәй қатнишиверидиған дөләтләргә иқтисадий ембарго яки башқа шәкилләрдики җаза беришимиз лазим. Асиядики әң ишәнчлик иттипақдашлиримизни, болупму хитайниң әтрапида уни орап турған дөләтләрни қоллаш арқилиқ хитайни һазирқи чегра даирисидә чәкләшни ишқа ашуруш бәкму муһим. Тәйвән, японийә, җәнубий корейә, австралийә қатарлиқлар буниңда әң типик мисаллардур. Бу җәһәттә уларниң ядро қораллириға игә болушиға ярдәмдә болуп, хитайға қарши туралайдиған бир истратегийәлик сәвийигә йетишимиз лазим»

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт