Xitayning besh ottura asiya dölitini yénigha tartishidiki arqa körünüshi

Muxbirimiz jewlan
2023.05.17
xitay-ottura-asiya-shangxai-hemkarliq-1.JPG Shangxey hemkarliq teshkilatining semerqent bashliqlar yighini, 2022-yili séntebir, semerqend.
Reuters

Xitayning “Bir belbagh bir yol” istratégiyesi arqiliq ottura asiya döletliride iqtisadiy kéngeymichilik qiliwatqanliqi we ulargha qerz tozaqliri qurghanliqi xélidin béri diqqet qiliniwatqan mesililerdin biri idi. Emma ottura asiya dölet bashliqliri yenila xitay bilen hemkarlishish yoligha mangmaqta.

Yéqinda “Erkin yawropa radiyosi” torida élan qilin'ghan bir xewerde éytilishiche, ottura asiyadiki qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, türkmenistan, tajikistanning dölet rehberliri 5-ayning 18-, we 19-künliri xitayning shi'en shehirige kélip, xitay kompartiyesi bash sékrétari shi jinping bilen körüshidiken. Bu shi jinpingning ottura asiyadiki bu besh dölet rehbirini tunji qétim mexsus xitayda kütüwélishi hésablinidiken. 2022-Yil 1-ayda, xitay bilen ottura asiyadiki besh döletning diplomatik munasiwet ornatqanliqining 30 yilliqini tebriklesh yighini korona wirusi tüpeylidin torda ötküzülgenidi.

Xitay taratqulirida shi jinping bilen ottura asiya dölet bashliqlirining bu qétimliq uchrishishi heqqide köpligen xewer we teshwiqatlar bérilgen bolup, xitay yershari téléwiziye tori “Xitayda uchrishish: tagh-deryadin halqighan dostluq” dégen höjjetlik filimni tarqatqan.

Xewerlerde éytilishiche, “Dewr bölgüch hemkarliqning bashlinishi” dep teriplen'gen bu qétimqi uchrishishta xitay bilen ottura asiyadiki besh dölet hemkarliqining yéngi dewrini échish küntertipke qoyulghan bolup, ottura asiyagha meblegh sélish, ikki terep öz'ara wizisiz sayahet qilish qatarliq ishlar muzakire qilinidiken.

Türkiyede siyaset bilimliri we xelq'ara munasiwet ilmi boyiche ilim tehsil qilghan xitay ishliri mutexessisi memettoxti atawulla xitayning bu qétim ottura asiyadiki besh dölet bashliqlirini chillap kélishidiki seweblerni bayan qilip ötti.

Melum bolghinidek, sabiq sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin xitayning pütkül meqsiti Uyghur rayonining muqimliqini saqlash boldi. Buning üchün, ottura asiya döletliri bilen derhal diplomatik munasiwet ornitish bilenla qalmay, rusiye bilen birliship, “Shangxey hemkarliq teshkilati” ni qurdi. Buningliq bilen qana'etlenmigen xitay 2013-yil “Bir belbagh bir yol” qurulushini bashlidi.

“Erkin yawropa radiyosi” torida bérilgen “Xitay bilen ottura asiyaning munasiwiti yéngi dewrge qedem qoydi: dölet bashliqliri uchrishishi, wizisiz sayahet, meblegh sélish” namliq maqalide mundaq déyilgen: “Nöwette xitay nechche on milyard dollarliq ‛bir belwagh bir yol‚ qurulushi arqiliq ottura asiyadiki döletler bilen bolghan diplomatik munasiwetni yéngidin janlandurmaqchi, shundaqla qazaqistan, qirghizistan we tajikistan bilen chégrilinidighan shinjang rayonining weziyitini normallashturmaqchi. Xitay ottura asiyani yawro-asiyagha qaratqan uzun muddetlik iqtisadiy istratégiyesining ayrilmas bir qismi dep qaraydu. Xitay yene bu döletlerge xitay iqtisadining islahat-échiwétishtin kéyin qayta küchliniwatqanliqi heqqide bésharet bermekchi”.

Istanbuldiki sabahattin za'im uniwérsitétining oqutquchisi, iqtisadshunasliq doktori burhan uluyol ependi xitayning Uyghurlarni qurban qilish bedilige ottura asiyagha kéngeymichilik qilish yolini achqanliqi we “Bir belwagh bir yol” pilani arqiliq ottura asiya döletlirige qurghan qerz tozaqliri heqqide köz qarashlirini bayan qildi.

Burhan uluyol ependining qarishiche, xitayning meqsiti ottura asiya döletlirinila emes, pakistan, sirilanka we afriqa elliridiki namrat döletlernimu qerzge boghup, özige baghliwélish we ulardin paydilinish. Gherb elliri xitayning bu rezil meqsitige qarshi tedbir élishqa bashlidi.

Yuqiriqi maqalide éytilishiche, “Ottura asiya döletliri hazir xitayning yéngidin échiwétilgen iqtisadidin menpe'et almaqchi we qoshna rayon shinjang bilen bolghan soda alaqisini kücheytmekchi iken. Qazaqistan hökümitining sanliq melumatlirigha qarighanda, xitay bilen qazaqistanning sodisida shinjang bilen boluwatqan tijaret 40 pirsentni igiligen. Mana bular shinjangning muhimliqini alahide gewdilendürgen. Gerche ötken yillarda yuqum sewebidin xitayning iqtisadi ongushsizliqqa uchrighan bolsimu, ottura asiyagha salghan meblighi dawamliq köpeygen, 2020-yilda salghan meblighi 70 milyard dollargha yetken”.

Memettoxti atawullaning bildürüshiche, xitayning ottura asiya döletliri bilen yéngi hemkarliq dewri échishtiki meqsiti, özining xaraplishiwatqan iqtisadini qutuldurush, ikkinchidin, Uyghur rayonida élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini yoshurush, üchinchidin, sherqtiki déngiz yoligha tayinip qélishtin qutulup, gherbte quruqluq yoli échish we bu arqiliq énérgiye teminleshke kapaletlik qilish hemde kelgüside bolidighan urushqa teyyarliq qilish.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.