Хитайниң оттура асия билән болған иқтисадий алақисини күчәйтиши уйғурларға қандақ тәсир көрситиду?

Мухбиримиз гүлчеһрә
2022.12.16
shi-jinping-shawket-mirziyayev.jpg Өзбекистан президенти шавкәт мирзияйев шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати йиғиниға кәлгән хитай рәиси ши җинпиңни қизғин күтүвалди. 2022-Йили 15-сентәбир, сәмәрқәнт, өзбекистан.
AP

Хитайниң уйғур дияридин тарқитидиған “шинҗаң гезити” ниң хәвәрлиридин мәлум болушичә, уйғур аптоном райони даирилири һәмдә сода кархана вәкиллиридин тәшкиллигән ташқи сода зиярәт өмики оттура асияни зиярәт қилишқа атланған.

Хитайниң оттур асияға әвәткән сода вәкилләр өмики тунҗи бекити қазақистанға йетип келип, 12-айниң 13-күни сода мунбири өткүзгән. Улар өз-ара һәмкарлиқни күчәйтиштин башқа хәлқара чегра һәмкарлиқ мәркизи қуруш механизми вә қоллаш сияситини музакирә қилған.

Хитай билән қазақистанниң “бир бәлвағ бир йол” ни ортақ қуруш пурситидин пайдилинип, иқтисадий вә сода алмаштурушни күчәйтишкә мунасивәтлик бир қатар һәмкарлиқ келишимлири вә пиланлирини түзгән.

Хәвәрләрдә ейтилишичә, 2022-йили, 1-айдин 10-айғичә, уйғур райони билән қазақистан оттурисидики сода миқдари 10 милярд америка доллиридин ешип, уйғур райони ташқи сода омумий соммисиниң %34.2 Ни, хитай-қазақистанниң омумий сода соммисиниң %39.3 Ни игилигән.

Оттура асия, мол кан байлиқлири вә явро-асия қатнаш каридориға игә кәң земин болуш сүпити билән, русийәниң украинадики уруши вә ғәрбниң русийәгә қаратқан җазаси, шундақла америкиниң афғанистандин чекиниши қатарлиқ хәлқаралиқ вәзийәт тәсиридә, оттура асияниң муһим енергийә мәнбәси һәмдә қитәләр ара һалқилиқ қатнаш йолиға айланғанлиқи мәлум.

Хәвәр вә анализлардин мәлумки, хитай оттура асиядики тәсирини башқа дөләтләргә қариғанда техиму ашуруп бармақта, болупму “шаңхәй 6”, “бир бәлвағ бир йол” қатарлиқ арқилиқ орнитилған мунасивәтләр сәвәблик, райондики башқа дөләтләргә селиштурғанда хитайни ниспий әвзәлликкә игә қилған. Һазир бар болған икки туруба йоли арқилиқ оттура асия хитайни муқим нефит вә тәбиий газ билән тәминләйду.

9-Айниң 15-күни, өзбекистан президенти мирзийойеф хитай рәиси ши җинпиңни сәмәрқәнттә, дағдуғилиқ қарши елиш мурасими билән күтүвалғаниди. Мурасимидин кейин, ши җинпиң баянатида мундақ тәкитлиди: “хитай билән өзбекистан икки тәрәп бир бириниң дөләтниң игилик һоқуқи, мустәқиллиқи, земин пүтүнлүки қатарлиқ ядролуқ мәнпәәтигә алақидар мәсилиләрдә өзара қәтий қоллап, тәрәққият истратегийәсини удуллаштурушни тезлитип, ортақ тәрәққиятқа түрткә болуши керәк”. Ши җинпиң бу сөзләрни шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң бу йиғинида оттура асиядики дөләтләргә охшаш тәкитлиди.

Қазақистан дөләт нефит ширкити башлиқи казмунаигас узақбай қарабалин вә хитай дөләтлик нефит ширкитиниң муавин рәиси җов җипин русийә вә қазақистандин хитайға ақидиға нефит туруба йолини ечиватқан көрүнүш. 2005-Йили 15-декабир.
Қазақистан дөләт нефит ширкити башлиқи казмунаигас узақбай қарабалин вә хитай дөләтлик нефит ширкитиниң муавин рәиси җов җипин русийә вә қазақистандин хитайға ақидиға нефит туруба йолини ечиватқан көрүнүш. 2005-Йили 15-декабир.
REUTERS

Нәтиҗидә узун өтмәйла өзбекистан вә қазақистан бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң уйғур ирқий қирғинчилиқи мәсилисини музакирә қилишиға қарита хитайни қоллап қарши аваз бериши, хитай билән оттура асия дөләтлири оттурисидики иқтисадий вә башқа һәмкарлиқниң әсли маһийитини ашкарилап көрсәткәниди.

Қазақистандики оттура асия истратегийәси саһәсидики мутәхәссисләрдин, қазақистан дөләтлик университетиниң профессори доктор шерипҗан надироф әпәнди зияритимизни қобул қилип, гәрчә оттура асия дөләтлири сиясий җәһәттин мустәқил болсиму, иқтисадий җәһәттин мустәқил болмиғанлиқи үчүн йеник санаәт, техника вә башқа һәр җәһәттә хитайға тайинип қеливатқанлиқини, әмәлийәттә хитайниң иқтисад арқилиқ сиңип кирип оттур асияға көрситиватқан сиясий, бихәтәрлик һәр җәһәттики тәһдитлири оттура асия хәлқлири вә һөкүмитини бәлгилик әндишигә селиватқан мәсилә икәнликини оттуриға қойди.

Бу һәқтә америка җорҗ вашингтон университетиниң профессори шан робертс әпәнди болса хитай үчүн оттура асия немә үчүн муһим вә униң буниңдин кейин оттура асия арқилиқ йәтмәкчи болған истратегийәлик мәқсәтлирини мундақ анализ қилди: “хитай үчүн ейтқанда, оттура асия енергийә, қатнаш вә болупму бейҗиңниң уйғурларни нишан қилған аталмиш ‛үч хил күч‚-террорлуқ, бөлгүнчилик вә ашқунлуққа қарши туруш күриши сәвәбидин истратегийәлик муһим район болуп кәлди. Ши җинпиң ‛бир бәлвағ бир йол тәшәббуси‚ ни елан қилғандин кейин, қазақистан вә башқа оттур асия дөләтлири билән ул әслиһә, енергийә, техника, сода вә бихәтәрлик қатарлиқ көп тәрәплимилик һәмкарлиқ йолға қоюлди. Афғанистан вә украинада йүз бәргән йеқинқи вәқәләрдин кейин, оттура асия енергийә вә қатнаштики һәл қилғуч районға айланди. Хитай бу райондики әң чоң ролчиға айланмақта, ғәрб дөләтлири болса иқтисадий вә истратегийәлик арилишишта арқида қалди”.

Шан робертс әпәндиниң бундақ болушниң сәвәбини чүшәндүрүшичә, оттура асияниң муһимлиқини ғәрб һөкүмәтлири узундин буян төвән мөлчәрләп кәлгән болуп, йеқинда америка вә башқа ғәрб дөләтлириму бу райондики һәмкарлиқини күчәйтиш йоллирини кеңәйтишкә тиришишқа башлиған. Әмма ғәрб һөкүмәтлири демократийәлишиш вә әркин иқтисадий ислаһатни бу районға арилишишниң түврүки сүпитидә мәркәзләштүргән, оттура асия һөкүмәтлири болса муқимлиқ вә тәрәққиятни алдинқи орунға қойған. Һалбуки ғәрб әллири қолланған бу усуллар оттура асия дөләтлириниң майиллиқи билән маслашмаслиқни шәкилләндүргән бир вақитта, хитай пурсәттә оттура асиядики дөләтләр билән болған иқтисадий вә бихәтәрлик алақисини күчәйтиш салмиқини ашурған.

Шан робертсниң мулаһизә қилишичә йәнә, явро-асия қуруқлуқ көврүки-явропа билән асияни туташтуридиған төмүр йол тори, йеқинқи йиллардин буян деңиз транспортиниң орнини елип барғанчә әһмийәткә еришмәктә. Ковид-19 мәзгилидә мал баһасиниң өсүши вә йүк тошушниң кечикишидә, базар еһтияҗи сәвәбидин төмүр йол транспорти хитай билән явропа арисида техиму муһим болуп қалмақта. Русийәниң украинаға таҗавуз қилиши билән, оттура асия дөләтлири русийәгә болған тайинишни азайтишқа башлиған пәйттә, әлвәттә хитай оттур асия арқилиқ мәнпәтлинидиған пурсәтләрни қачурмайду.

Муһаҗирәттә яшаватқан уйғурларниң асаслиқ қисми қазақистан қатарлиқ оттура асия дөләтлиригә тарқалған. Хитайниң оттур асия дөләтлири билән иқтисадий һәмкарлиқ асасида күчлиниватқан һәр тәрәплимилик тәсирлири хәлқараниң диққитини тартип келиватқан болсиму әмма буниң оттура асиядики уйғурларға қандақ тәсир күрситиватқанлиқи асасән тилға елинмай кәлмәктә.

Доктор серипчан буниң сәвәбини мундақ шәрһлиди: “уйғурлар әлвәттә әндишә қилимиз, әмма уйғурлар бу һәқтә ойлиғанлирини оттуриға қоялмайду. Қазақистан пуқраси болуш сүпити билән бу һәқтә қарши пикир баян қилиш буйәрдә икки дөләт достлуқиға бузғунчилиқ қилғанлиқ саналмақта”.

Шан робертс әпәнди хитайниң оттура асия дөләтлири билән һәмкарлиқларниң ахирқи мәқсити вә буниңда уйғурларниң орни һәққидә тохтилип мундақ деди:

“хитайниң мәбләғ йүрүштүрүш вә техникиси оттура асия үчүн интайин муһим болғандәк, хитай үчүн әң муһими оттура асиядики бәш дөләтниң уйғур райони билән тағ-дәрялири туташ өзгичә җуғрапийәлик әвзәлликкә игә истратегийәлик орни. Хитайниң оттур асия дөләтлиригә болған иқтисадий тәсири ахирида хитайниң дунядики роли тоғрисидики тонушини кеңәйтиш вә сиясәт идийәсини барлиққа кәлтүрүшни мәқсәт қилиду. Оттура асия дөләтлири хитай һөкүмитиниң совғатлирини қайтуралмисиму, улар хитайниң сиясий ншаниға йетиш арқилиқ қисмән җаваб қайтуриду.

Улар бир хитай принсипи вә уйғурларни нишан қилған үч хил күчкә қарши туруш ирадисини муәййәнләштүргәндин башқа йәнә, өз тәвәликидики уйғурларниң қаршилиқ авази чиқармаслиқиға капаләтлик қилип кәлмәктә. Шуңа хитайниң тәсири күчәйгәнсери бу йәрдә яшаватқан уйғурларғиму бесим ашиду”.

Нөвәттә, хитай даирилири уйғур елини тәбиий байлиқлири, енергийә мәнбәлирини хитайниң күндилик еһтияҗи вә иқтисадий тәрәққияти үчүн пайдилинипла қалмастин бәлки оттура асия райониниң енергийәсидин пайдилинишму алдинқи орунға қоймақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.