Xitayning ottura asiya bilen bolghan iqtisadiy alaqisini kücheytishi Uyghurlargha qandaq tesir körsitidu?

Muxbirimiz gülchéhre
2022.12.16
shi-jinping-shawket-mirziyayev.jpg Özbékistan prézidénti shawket mirziyayéw shangxey hemkarliq teshkilati yighinigha kelgen xitay re'isi shi jinpingni qizghin kütüwaldi. 2022-Yili 15-séntebir, semerqent, özbékistan.
AP

Xitayning Uyghur diyaridin tarqitidighan “Shinjang géziti” ning xewerliridin melum bolushiche, Uyghur aptonom rayoni da'iriliri hemde soda karxana wekilliridin teshkilligen tashqi soda ziyaret ömiki ottura asiyani ziyaret qilishqa atlan'ghan.

Xitayning ottur asiyagha ewetken soda wekiller ömiki tunji békiti qazaqistan'gha yétip kélip, 12-ayning 13-küni soda munbiri ötküzgen. Ular öz-ara hemkarliqni kücheytishtin bashqa xelq'ara chégra hemkarliq merkizi qurush méxanizmi we qollash siyasitini muzakire qilghan.

Xitay bilen qazaqistanning “Bir belwagh bir yol” ni ortaq qurush pursitidin paydilinip, iqtisadiy we soda almashturushni kücheytishke munasiwetlik bir qatar hemkarliq kélishimliri we pilanlirini tüzgen.

Xewerlerde éytilishiche, 2022-yili, 1-aydin 10-ayghiche, Uyghur rayoni bilen qazaqistan otturisidiki soda miqdari 10 milyard amérika dolliridin éship, Uyghur rayoni tashqi soda omumiy sommisining %34.2 Ni, xitay-qazaqistanning omumiy soda sommisining %39.3 Ni igiligen.

Ottura asiya, mol kan bayliqliri we yawro-asiya qatnash karidorigha ige keng zémin bolush süpiti bilen, rusiyening ukra'inadiki urushi we gherbning rusiyege qaratqan jazasi, shundaqla amérikining afghanistandin chékinishi qatarliq xelq'araliq weziyet tesiride, ottura asiyaning muhim énérgiye menbesi hemde qit'eler ara halqiliq qatnash yoligha aylan'ghanliqi melum.

Xewer we analizlardin melumki, xitay ottura asiyadiki tesirini bashqa döletlerge qarighanda téximu ashurup barmaqta, bolupmu “Shangxey 6”, “Bir belwagh bir yol” qatarliq arqiliq ornitilghan munasiwetler seweblik, rayondiki bashqa döletlerge sélishturghanda xitayni nispiy ewzellikke ige qilghan. Hazir bar bolghan ikki turuba yoli arqiliq ottura asiya xitayni muqim néfit we tebi'iy gaz bilen teminleydu.

9-Ayning 15-küni, özbékistan prézidénti mirziyoyéf xitay re'isi shi jinpingni semerqentte, daghdughiliq qarshi élish murasimi bilen kütüwalghanidi. Murasimidin kéyin, shi jinping bayanatida mundaq tekitlidi: “Xitay bilen özbékistan ikki terep bir birining döletning igilik hoquqi, musteqilliqi, zémin pütünlüki qatarliq yadroluq menpe'etige alaqidar mesililerde öz'ara qet'iy qollap, tereqqiyat istratégiyesini udullashturushni tézlitip, ortaq tereqqiyatqa türtke bolushi kérek”. Shi jinping bu sözlerni shangxey hemkarliq teshkilatining bu yighinida ottura asiyadiki döletlerge oxshash tekitlidi.

Qazaqistan dölet néfit shirkiti bashliqi kazmuna'igas uzaqbay qarabalin we xitay döletlik néfit shirkitining mu'awin re'isi jow jipin rusiye we qazaqistandin xitaygha aqidigha néfit turuba yolini échiwatqan körünüsh. 2005-Yili 15-dékabir.
Qazaqistan dölet néfit shirkiti bashliqi kazmuna'igas uzaqbay qarabalin we xitay döletlik néfit shirkitining mu'awin re'isi jow jipin rusiye we qazaqistandin xitaygha aqidigha néfit turuba yolini échiwatqan körünüsh. 2005-Yili 15-dékabir.
REUTERS

Netijide uzun ötmeyla özbékistan we qazaqistan birleshken döletler teshkilatining Uyghur irqiy qirghinchiliqi mesilisini muzakire qilishigha qarita xitayni qollap qarshi awaz bérishi, xitay bilen ottura asiya döletliri otturisidiki iqtisadiy we bashqa hemkarliqning esli mahiyitini ashkarilap körsetkenidi.

Qazaqistandiki ottura asiya istratégiyesi sahesidiki mutexessislerdin, qazaqistan döletlik uniwérsitétining proféssori doktor shéripjan nadirof ependi ziyaritimizni qobul qilip, gerche ottura asiya döletliri siyasiy jehettin musteqil bolsimu, iqtisadiy jehettin musteqil bolmighanliqi üchün yénik sana'et, téxnika we bashqa her jehette xitaygha tayinip qéliwatqanliqini, emeliyette xitayning iqtisad arqiliq singip kirip ottur asiyagha körsitiwatqan siyasiy, bixeterlik her jehettiki tehditliri ottura asiya xelqliri we hökümitini belgilik endishige séliwatqan mesile ikenlikini otturigha qoydi.

Bu heqte amérika jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts ependi bolsa xitay üchün ottura asiya néme üchün muhim we uning buningdin kéyin ottura asiya arqiliq yetmekchi bolghan istratégiyelik meqsetlirini mundaq analiz qildi: “Xitay üchün éytqanda, ottura asiya énérgiye, qatnash we bolupmu béyjingning Uyghurlarni nishan qilghan atalmish ‛üch xil küch‚-térrorluq, bölgünchilik we ashqunluqqa qarshi turush kürishi sewebidin istratégiyelik muhim rayon bolup keldi. Shi jinping ‛bir belwagh bir yol teshebbusi‚ ni élan qilghandin kéyin, qazaqistan we bashqa ottur asiya döletliri bilen ul eslihe, énérgiye, téxnika, soda we bixeterlik qatarliq köp tereplimilik hemkarliq yolgha qoyuldi. Afghanistan we ukra'inada yüz bergen yéqinqi weqelerdin kéyin, ottura asiya énérgiye we qatnashtiki hel qilghuch rayon'gha aylandi. Xitay bu rayondiki eng chong rolchigha aylanmaqta, gherb döletliri bolsa iqtisadiy we istratégiyelik arilishishta arqida qaldi”.

Shan robérts ependining bundaq bolushning sewebini chüshendürüshiche, ottura asiyaning muhimliqini gherb hökümetliri uzundin buyan töwen mölcherlep kelgen bolup, yéqinda amérika we bashqa gherb döletlirimu bu rayondiki hemkarliqini kücheytish yollirini kéngeytishke tirishishqa bashlighan. Emma gherb hökümetliri démokratiyelishish we erkin iqtisadiy islahatni bu rayon'gha arilishishning tüwrüki süpitide merkezleshtürgen, ottura asiya hökümetliri bolsa muqimliq we tereqqiyatni aldinqi orun'gha qoyghan. Halbuki gherb elliri qollan'ghan bu usullar ottura asiya döletlirining mayilliqi bilen maslashmasliqni shekillendürgen bir waqitta, xitay pursette ottura asiyadiki döletler bilen bolghan iqtisadiy we bixeterlik alaqisini kücheytish salmiqini ashurghan.

Shan robértsning mulahize qilishiche yene, yawro-asiya quruqluq köwrüki-yawropa bilen asiyani tutashturidighan tömür yol tori, yéqinqi yillardin buyan déngiz transportining ornini élip barghanche ehmiyetke érishmekte. Kowid-19 mezgilide mal bahasining ösüshi we yük toshushning kéchikishide, bazar éhtiyaji sewebidin tömür yol transporti xitay bilen yawropa arisida téximu muhim bolup qalmaqta. Rusiyening ukra'inagha tajawuz qilishi bilen, ottura asiya döletliri rusiyege bolghan tayinishni azaytishqa bashlighan peytte, elwette xitay ottur asiya arqiliq menp'etlinidighan pursetlerni qachurmaydu.

Muhajirette yashawatqan Uyghurlarning asasliq qismi qazaqistan qatarliq ottura asiya döletlirige tarqalghan. Xitayning ottur asiya döletliri bilen iqtisadiy hemkarliq asasida küchliniwatqan her tereplimilik tesirliri xelq'araning diqqitini tartip kéliwatqan bolsimu emma buning ottura asiyadiki Uyghurlargha qandaq tesir kürsitiwatqanliqi asasen tilgha élinmay kelmekte.

Doktor séripchan buning sewebini mundaq sherhlidi: “Uyghurlar elwette endishe qilimiz, emma Uyghurlar bu heqte oylighanlirini otturigha qoyalmaydu. Qazaqistan puqrasi bolush süpiti bilen bu heqte qarshi pikir bayan qilish buyerde ikki dölet dostluqigha buzghunchiliq qilghanliq sanalmaqta”.

Shan robérts ependi xitayning ottura asiya döletliri bilen hemkarliqlarning axirqi meqsiti we buningda Uyghurlarning orni heqqide toxtilip mundaq dédi:

“Xitayning meblegh yürüshtürüsh we téxnikisi ottura asiya üchün intayin muhim bolghandek, xitay üchün eng muhimi ottura asiyadiki besh döletning Uyghur rayoni bilen tagh-deryaliri tutash özgiche jughrapiyelik ewzellikke ige istratégiyelik orni. Xitayning ottur asiya döletlirige bolghan iqtisadiy tesiri axirida xitayning dunyadiki roli toghrisidiki tonushini kéngeytish we siyaset idiyesini barliqqa keltürüshni meqset qilidu. Ottura asiya döletliri xitay hökümitining sowghatlirini qayturalmisimu, ular xitayning siyasiy nshanigha yétish arqiliq qismen jawab qayturidu.

Ular bir xitay prinsipi we Uyghurlarni nishan qilghan üch xil küchke qarshi turush iradisini mu'eyyenleshtürgendin bashqa yene, öz tewelikidiki Uyghurlarning qarshiliq awazi chiqarmasliqigha kapaletlik qilip kelmekte. Shunga xitayning tesiri kücheygenséri bu yerde yashawatqan Uyghurlarghimu bésim ashidu”.

Nöwette, xitay da'iriliri Uyghur élini tebi'iy bayliqliri, énérgiye menbelirini xitayning kündilik éhtiyaji we iqtisadiy tereqqiyati üchün paydilinipla qalmastin belki ottura asiya rayonining énérgiyesidin paydilinishmu aldinqi orun'gha qoymaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.