Xitayning ottura asiya chüshi we uninggha mas kéliwatqan istratégiyelik hemkarliq

Muxbirimiz jewlan
2022.12.25
xitay-ottura-asiya-shangxai-hemkarliq-1.JPG Shangxey hemkarliq teshkilatining semerqent bashliqlar yighini, 2022-yili séntebir, semerqend.
Reuters

 2001-Yil yüz bergen “11-Séntebir weqesi” din kéyin amérika armiyesi afghanistan'gha kirgen chaghlarda xitay générali lyu yajo “Gherbiy rayon nezeriyesi” namliq bir kitabni yézip, xitayning gherbiy rayon'gha, yeni ottura asiyagha yürüsh qilishining büyük istratégiyelik ehmiyitini otturigha qoyghanidi.

2010-Yil “Firansiye xelq'ara radiyosi” torida bu nezeriyening toghra ikenliki heqqide maqale élan qilin'ghan bolup, Uyghur rayonini öz ichige alghan ottura asiyaning bügün we kelgüside xitayning eng muhim énérgiye bazisi, iqtisadiy jan tomurigha aylinidighanliqi nurghun misallar bilen chüshendürülgen.

Maqalide körsitilishiche, 1884-yil menching générali zo zungtangning “Gherbiy diyarni qayturuwélish” pilani ching hökümitining qollishigha érishmigen bolsa, xitay gherbtiki chégrasinila emes, bügünki “Yüriki, jan tomuri” ni qoldin bérip qoyghan bolatti. Kommunist xitay hökümitining “Gherbni keng kölemde échish” we “Bir belwagh bir yol” pilanimu mewjut bolmighan bolatti. Général lyu yajo Uyghur rayonini öz ichige ottura asiyani “Tengrining xitaygha bexsh etken eng chong némiti” dep atighan bolup, xitay hökümiti uning “Gherbke yürüsh qilish” teshebbusini qobul qilghan؛ énérgiye menbesini köpeytish we bazarni kéngeytish üchün “Bir belwagh bir yol” qurulushini yolgha qoyup, Uyghur rayonini baza qilip, ottura asiya arqiliq gherbiy asiya we pütün yawropa bazirini igilesh qedimini basqan.

Qazaqistanda turushluq gi'o-iqtisad mutexessisi, proféssor sheripjan nadirof ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, xitayning “Bir belwagh bir yol” ni boylap kéngiyip, her qaysi döletlerni erzan malliri bilen jelp qiliwatqanliqini,  dunyani yumshaq küch bilen igileshke urunuwatqanliqini bildürdi.

Ottura asiya bilen xitay munasiwetliri tetqiqatchisi niwa yaw (Niva Yau) bu yil 5-ayda amérika dölet mejliside ötküzülgen “Xitayning jenubiy asiya we ottura asiyagha körsitiwatqan tesiri” namliq ispat anglash yighinida ottura asiya bilen xitayning tarixiy we siyasiy munasiwetlirining 2000 yilgha sozulidighanliqini tilgha alghandin kéyin mundaq dégen: “Ottura asiya döletliri bilen yaxshi munasiwet ornitish xitay kompartiyesi üchün istratégiyelik ehmiyetke ige. Ottura asiya döletliri hazir xitayning chégra sirtidiki qoshnilirila emes, belki xitay bilen menpe'etdash döletlerge aylandi. Tarixta xitaygha tehdit peyda qilghan rayonlarni kontrol qilish xitay kompartiyesining dewr sürüshi üchün nahayiti muhim. Bügün texminen  75 milyon nopusqa ige ottura asiya tarixta <sherqiy türkistan> dep atalghan <shinjang Uyghur aptonom rayoni> bilen 3320 kilométir uzunluqta chégralinidu. Xitay hökümiti Uyghur rayonining muqimliqini saqlash üchün 1991-yildin bashlap ottura asiyagha meblegh sélip keldi. 1991-Yil xitay bilen yéngidin musteqil bolghan ottura asiya döletlirining tijaret sommisi 463 milyon dollargha, 2002-yil 2 milyard 300 milyard dollargha, 2013-yil bolsa 50 milyard 200 milyon dollargha yetti”.

Ottura asiya bilen xitay munasiwetliri tetqiqatchisi niwa yaw amérika dölet mejliside guwahliq bermekte, 2022-yili may, washin'gton.
Ottura asiya bilen xitay munasiwetliri tetqiqatchisi niwa yaw amérika dölet mejliside guwahliq bermekte, 2022-yili may, washin'gton.

Xitay metbu'atlirining xewer qilishiche, yéqinda Uyghur aptonom rayonluq hökümet soda wekilliri ömiki ottura asiya döletlirige bérip, bir qatar soda hemkarliq pa'aliyetliri élip barghan. “Yéngi yipek yolini ortaq berpa qilish, yéngi tereqqiyat yolini izdesh” meqset qilin'ghan bu 10 künlük pa'aliyet dawamida mezkur ömek  qazaqistan, qirghizistan, tajikistan qatarliq döletler bilen soda, qatnash, énérgiye, diplomatiye, maliye, tamozhna, awi'atsiye qatarliq 18 sahe boyiche hemkarliq kélishimi imzalighan.

Xitayning “Yuqumni nölge chüshürüsh” qamal siyasiti keltürüp chiqarghan iqtisadiy chékinishtin kéyin élip bérilghan bu qétimliq soda ziyariti, xitayning qamalni derhal boshitip iqtisadni güllendürüsh éhtiyajini chiqish qilghan bolup, xitay metbu'atliri bu ziyaretning mol netijilik bolghanliqini teshwiq qilghan.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining proféssori, doktor erkin ekrem xitayning iqtisad chékin'gen ehwaldimu ottura asiya bilen bolghan munasiwetke alahide ehmiyet béridighanliqini bildürdi.

Xewerde éytilishiche, aptonom rayonluq soda nazariti, islahat-tereqqiyat komitéti, qizilsu, ili, bortalaning hökümet emeldarliri we karxana lidérliridin terkib tapqan bu ömek 15-dékabir küni qazaqistanda “Xitay shinjang—qazaqistan soda we meblegh sélish, bazarlash hemkarliq yighini” ötküzgen. Ikki terep ximiye sana'iti, ul eslihe qurulushi, dawalash-saqliqni saqlash qatarliq sahelerde meblegh sélish we hemkarliq kélishimi imzalighan, toxtam sommisi 1 milyard 370 milyon'gha yetken.

Xewerdiki sanliq melumatlargha qarighanda, bu yil 1-aydin 10-ayghiche Uyghur rayoni bilen ottura asiyadiki 5 döletning import-éksport soda sommisi 22 milyard 400 milyon'gha yetken bolup, 60.9 Pirsent köpeygen hemde mezkur rayondiki omumiy soda qimmitining 76.2 Pirsentini igiligen.

Sherifjan nadirof ependi, xitayning qazaqistan'gha meblegh sélishta birinchi orunda emeslikini, uning sodisining  asasen yénik sana'et mallirigha merkezleshkenlikini, qazaqistanning “Yéngi yipek yoli”diki birinchi béket bolush ewzellikidin paydilinidighanliqi bildürdi.

Sherifjan nadirof ependining qarishiche, rusiyening ukra'inagha hujum qilishi “Bir belwagh bir yol” sodisini toxtitip qoyalmighan. Ottura asiyadiki énérgiye bayliqi xitay bilen rusiyeni öz ara riqabetke salghan ehwal téxi roshen körülmigen.  

Shundaqtimu rusiye bilen xitaydek chong döletlerning arisida qalghan ottura asiya döletliri, jümlidin qazaqistan köp qutupluq diplomatiye siyasiti qollinishqa mohtaj iken, shundaqla öz zéminidiki bayliqlardin yaxshi paydilinip özini küchlendürüshi kérek iken.

Erkin ekrem ependimu ottura asiya döletlirining xitay bilen rusiyedin bashqa amérika we yawropa ittipaqi bilen hemkarlishish arqiliq siyasiy tengpungluqini saqlap, özini tereqqiy qildurush yoligha mangghandila, xitaygha bolghan béqindiliqtin qutulalaydighanliqini otturigha qoydi.

Nöwettiki weziyettin qarighanda, xitayning ottura asiya chüshi “Bir belwagh bir yol” arqiliq emelge éshiwatqan bolup, ottura asiya döletlirining tereqqiyat éhtiyaji we chong döletlerdin teng paydilinip küchlinish nishani buninggha imkan yaritip bermektiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.