Weziyet analizchiliri: ikki yighin xitay hakimiyitidiki ichki ziddiyetning keskinlikini ashkarilidi

Muxbirimiz méhriban
2016-03-14
Share
li-kechyang-ikki-yighin.jpg Xitay bash ministiri li kéchyang ikki yighin échilish murasimida söz qilmaqta. 2016-Yili 5-mart, béyjing.
AFP

13-Mart küni xitayning ikki yighini ayaghlashti. Xelq'ara taratqular we chet'ellerdiki siyasiy weziyet analizchiliri öz mulahiziliride, bu qétimqi yighinda xitay rehberlik qatlimida yillardikidin perqliq halda jiddiy keypiyat eks etkenlikini otturigha qoyup, "Ikki yighinning xitay hakimiyet qatlimidiki ichki ziddiyetning keskinlikini ashkara ipadiligenliki we buning xitay kompartiye hakimiyitide yene bir qétimliq ichki dawalghush yüz béridighanliqining béshariti ikenliki" ni ilgiri sürmekte.

Béyjingda échilghan xitayning memliketlik xelq qurultiyi we siyasiy kéngesh yighini yekshenbe küni ayaghlashti.
Chet'ellerdiki siyasiy weziyet analizchiliridin"Béyjing bahari"zhurnilining bash muherriri xu ping ependi, musteqil weziyet analizchisi obzorchi chén pokong ependi we Uyghur pa'aliyetchisi élshat hesen ependiler radi'omiz ziyaritini qobul qilip, öz qarashlirini otturigha qoydi.

Chet'elde neshr qilinidighan "Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping ependi bu qétimqi yighinda dölet re'isi shi jinping bilen bash ministiri li kéchyangning keypiyatidiki soghuq jiddiy haletke diqqet qilghanliqini bildürdi.

Xu ping ependi xitay dölet re'isi shi jinping textke chiqqandin buyan barliq amallar bilen öz hakimiyitini mustehkemleshke tirishqan bolsimu, emma yighindiki keypiyattin shi jinpingning qarshi küchlerning naraziliqini téximu kücheytkenlikini körüwélishqa bolidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Méning bu qétimqi yighin heqqidiki tesiratim, hoquqni öz qoligha merkezleshtürüshke urunuwatqan xitay re'isi shi jinpingning kommunist hakimiyet qatlimi ichide naraziliqqa uchrap, texttin chüshüshke mejburliniwatqan bolushi mumkin dégen tuyghu boldi. Belkim uning wezipisini li kéchyang yaki bashqa biri üstige élishi mumkin. Yighin heqqidiki xewerlerde shi jingpingning bashtin-axir soghuq jiddiy halettiki süretliri köplep bésildi, yighin heqqidiki sin'alghularda xitay bash ministiri li kéchyangning hökümet doklatini oqughanda awazi titrep boghulup chiqiwatqan körünüshler eynen bérildi. Li kéchyang doklat oquwatqanda 5-6 qétim chawak chélindi, u doklatini oqup bolghanda bolsa yérim minutqa sozulghan chawak chélindi. Emma shi jinping li kéchyangning doklati jeryanida soghuq keypiyatni ipadilidi, qapiqini türüp olturdi, chawakmu chalmidi. Ilgiriki bundaq yighinlarda xitay re'isliri dawamlashturup kéliwatqan en'ene boyiche, doklattin kéyin dölet re'isning bash ministir bilen qol éliship hörmet bildüridighan qa'idini shi jinping ipadilimidi. Birnechche kündin buyan xelq'ara taratqularda shi jinpingning yighin jeryanidiki soghuq xapa haliti heqqide mulahiziler bérilmekte. Xitay kompartiye hakimiyiti ichidiki jiddiy küreshning yighinda ashkara eks etkenliki otturigha qoyulmaqta."

Musteqil weziyet analizchisi obzorchi chén pokung ependi yighin heqqide toxtilip: "Xelq'ara taratqularda yighin'gha qatnashqan atalmish xelq wekillirining muxbirlarning ziyaritini qobul qilishtin bash tartqanliqi we ziyaretni qobul qilghanlarningmu öz pikrini yüzeki bayan qilghanliqi heqqide xewerler bérildi, shi jinping textke chiqqandin buyan téximu kücheytilgen oxshimighan pikirlerni cheklesh siyasiti yighin wekilliridiki éhtiyatchanliqni kücheytiwetken. Xitayning hökümet taratquliridiki xewer-maqalilerde yighin mezgilide shi jinping bilen li kéchyangning keypiyatidiki jiddiylik heqqidiki süretlermu bésildi. Bu qétimqi ikki yighin xitay iqtisadidiki chékinish kücheygen, xitayning teywen, tibet, Uyghur siyasiti xelq'ara taratqularda munazire témisigha aylan'ghan, xelq'ara weziyette jenubiy déngizdiki arallarning igilik hoquqi mezgilide qoshna döletler bilen bolghan munasiwiti jiddiyleshken weziyette échildi. Méningche, shi jinpingning yighindiki jiddiy keypiyatigha xitay rehberlik qatlimidiki hoquq kürishidin bashqa yene yuqiriqi amillarmu tesir qilghan bolushi mumkin" dédi.

Amérikidiki Uyghur pa'aliyetchisi élshat hesen ependimu, béyjingda échilghan ikki yighin mezgilide xitay hökümitining eng aliy rehberlirining keypiyatidiki jiddiy haletning metbu'atlarning diqqitini tartqanliqini bildürüp, xitay rehberlik qatlimidiki hoquq-menpe'et toqunushi ashkara ipadilen'gen bu ehwalning xitayda yéqin arida yüz bérish éhtimali bolghan bir qétimliq dawalghushning béshariti ikenlikini, Uyghurlarning bu xil weziyetke diqqet qilishi kéreklikini, bolupmu xelq'araning qollishini qolgha keltürüshke tirishishi kéreklikini bildürdi.

Élshat hesen ependi yene, nöwette Uyghur weziyitining xitay hökümitining béshini aghritiwatqan jiddiy mesililerning biri ikenlikini bildürüp, Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari jang chünshyenning sumurgh téléwiziyisi muxbirining Uyghur élining muqimliq weziyiti heqqidiki so'aligha jawab bergende "Bir-ikki yildin buyan rayondiki qarshiliq heriketliri we diniy radikalliq azaydi" déyish bilen bille basturushmu kecheytilgenlikini tekitligenlikini, jang chünshyenning heqiqiy ehwalni yoshurimen dep yoshurup bolalmay, eksiche bir-birige zit bayanlarni bergenlikini we shi jinpinggha egishish mesiliside müjmel jawab bergenliki qatarliqlarni neqil élip, xitay hakimiyet qatlimidiki ichki talash-tartishning Uyghur weziyiti we Uyghur, tibet qatarliq xitay bolmighan milletlerning teqdirige tesir körsitishi mumkinlikini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet