Хитай һөкүмити уйғур кимликини қайта өзгәртип ясап чиқиватамду?

Мухбиримиз ирадә
2017-05-02
Share
cheklengen-isim-tizimlik.jpeg Хотән қарақаш наһийәсиниң тохула йеза тохула кәнт партийә ячейкиси чиқарған "чәкләнгән исимлар тизимлики".
Social Media

Хитай һөкүмити уйғурларниң миллий вә дини өрп-адәтлирини нишан қилип туруп йүргүзүватқан бир қисим сиясәтлири чәтәлләрдики көзәткүчиләр арисида "хитай һөкүмити уйғурларни re-enginering йәни қайта ясап чиқиш басқучидин өткүзүватамду?" дегән соални пәйда қилди. Болупму, хотәндики бир уйғур кадирниң яшанғанлар вә яки дини затларниң алдида тамака чәкмигәнлики үчүн "сиясий мәйдани турақсиз" дәп иштин һәйдилиши вә шундақла бир қисим исимларниң уйғур балилириға қоюлуштин чәклинишидәк вәқәләр мана бу хил басқучниң өрнәклири қатарида көрситилмәктә.

Уйғур аптоном райони даирилири "әсәбийликини чәкләш низами" даирисидә иҗра қиливатқан сиясәтләр хәлқара ахбаратлардиму күчлүк инкас қозғап, нурғун хәвәр мақалилири вә мулаһизиләр елан қилинди. Уларниң бири йеқинда америкида нәшрдин чиқидиған "бурулуш нуқтиси журнили" да елан қилинған "хитайниң ғәрбий шималидики қайта ясалған мусулманлар һәққидә ойлиниш" намлиқ мақалә болуп, мақалә аптори деррин байлер хотәндики бир уйғур кадирниң пәқәт чоңларниң алдида тамака чекиштин әймәнгәнлики үчүн хизмитидин һәйдилиш вәқәсини җәмийәтшунаслиқ нуқтисидин туруп мулаһизә қилған. Апторниң баян қилишичә, у қәшқәрдики мәзгилидә бир уйғур дости билән тамака чәккәч кочида кетиватқанда бир мәсчитниң алдидин өтүп қалған. Бу чағда у уйғур дости апторға мәсчитигә болған һөрмәт йүзисидин тамакини чәкмәй, уни йошуруп өтүп кетәйли, дегән. Буниң билән апторму уйғур достиниң сөзигә бинаән тамакисини чәкмәй, уни алиқининиң ичигә йошуруп өтүп кәткән. У уйғур достиниң буни "һөрмәтниң ипадиси" дәп чүшәндүргәнликини ейтип келип, "мән юқиридики бу хотәнлик кадирниң хәвирини оқуватқинимда өз бешимдин өткүзгән мана бу вәқә есимгә кәлди. Һазир һөрмәтниң йәрлик алаһидилик вә ислам билән юғурулған өлчими динсизлиқ вә буйруқ билән иҗра қилиниватқан хусусий таллаш тәрипидин бузғунчилиққа учримақта. Уйғурларниң әң әқәллий әхлақ қаидилири бу йәрдә дини радикаллиқ дәп қаралмақта" дәп баян қилған.

Аптор деррин байлерниң мақалисидә ейтишичә, адриян зенз исимлик тәтқиқатчиниң "хитай һөкүмити һазир уйғур елидә исламниң барлиқ излирини ююветиш арқилиқ уйғур җәмийитини қайта өзгәртип ясап чиқмақчи болуватиду" дегән сөзини нәқил кәлтүрүп туруп, 1949‏-йили хитай компартийәси уйғур елиға "азад қилиш" дегән нам билән киргәндин буян охшимиған дәврләрдә, охшимиған шоарлар астида уйғурларни динсизлаштуруш сияситини йүргүзүп кәлгәнликини баян қилип, буниң тәпсилий мисаллирини көрситип өткән. Аптор мақалисидә, хитай һөкүмитиниң дөләт теливизийәсини көрүшни рәт қилған уйғурларни "дини әсәбийлик" билән әйибләйдиғанлиқини мисал қилип туруп, хитай телевизийә қаналлириниң һөкүмәтниң уйғурларға йүргүзүватқан динсизлаштуруш вә яки "қайта өзгәртип ясаш" қурулуши үчүн хизмәт қилдурулғанлиқи, әмма 1990‏-йиллардин кейин интернет вә әқиллиқ телефонларниң сайисидә уйғурларниң ташқи дунядин хәвәрдар болушиниң асанлишиши вә нәтиҗидә телевизор көрүшни рәт қилиши билән хитайниң уйғурлар үстидики пиланлирини суға чилаштурғанлиқи үчүн хитай һөкүмитиниң уйғурларни дөләт теливизийәсини көрүшкә қиставатқанлиқини, мәсилән уйғур өрп-адәтлирини қәбиһ қилип тәсвирләнгән "анархан" намлиқ филимни көрүшниң мәҗбурий қилинғанлиқини мисал қилған.

Бәзи көзәткүчиләр юқиридики бу қарашни қоллап, "қайта ясап чиқиш" қурулушиниң уйғурларниң һаятиниң барлиқ саһәлиридә елип бериливатқанлиқини билдүрмәктә. Америка уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗески бу һәқтә мундақ деди: "хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан сиясәтлирини мән шүбһисизки ‹қайта ясап чиқиш' қурулушиниң бир парчиси дәп қараймән. Мәсилән, қош тил маарипиму, рамазанда рози тутушни чәкләш дегәндәк сиясәтләрму әнә шуниң бир парчиси. Һазир бу сиясәт уйғурларниң һаятиниң һәрбир қисмиғичә йетип барди. Бир уйғур қандақ кийиниши керәк, қандақ көрүнүши керәк, сақални қандақ қоюши керәк, қандақ исим қоюши яки қандақ исимни қоймаслиқи керәк, дегәндәк. Мана буларниң һәммиси хитай һөкүмитиниң уйғур кимликини қайта өзгәртиш басқучидин өткүзүп, уни хитай һөкүмити қобул қилалайдиған шәкилдә ясап чиқмақчи болуватқанлиқидин башқа нәрсә әмәс".

Америка кансас штатлиқ университетиниң оқутқучиси, антрополог вә тилшунас ариянни двайер ханим радийомизға қилған язма баянатида қайта өзгәртип ясаш һәққидә тохтилип, "қиммәт қаришини қайта ясап чиқиш басқучи дөләт, җамаәт вә шәхсләр тәрипидин елип берилиду, уйғур кимлики үстидә сөзләшму уйғурлар тәрипидин, дөләт тәрипидин вә башқилар тәрипидин охшимайдиған шәкилләрдә ипадә қилиниду... Биз юқиридики мақалә арқилиқ уйғурларниң ислам диниға ишинишни өзлириниң әхлақ өлчиминиң мәнбәси қилған болса, буниң әксичә хитай һөкүмити уни маарип вә таллаш әркинликигә қарши, дәп чүшәндүрмәктә. Мана бу хил қиммәт қаришидин чәтнәшниң өзиму дөләткә қаршилиқ қилишниң ипадиси дәп қаралмақта" дәп баян қилған.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия ишлири директори софи ричардсон ханим хитай һөкүмитиниң бир қисим ислами йосундики исимларни чәклишини қаттиқ тәнқид қилған кишиләрниң бири. У юқириқидәк бир қисим көзәткүчиләрниң хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита елип бериватқан сиясәтлирини "қайта өзгәртип ясаш қурулуши" дәп атишини өзиниң тоғра дәп қарайдиғанлиқини ейтип,"мәнчә улар тоғра дәйду. Чүнки хитай һөкүмити очуқ-ашкара һалда сән динға мундақ ишинисән, балаңни мундақ тәрбийиләйсән, балаңға мундақ исим қоюсән, дәп бәлгиләп бериватиду" деди.

Юқиридики "бурулуш нуқтиси журнили" да елан қилинған мақалиниң аптори деррин байерму мақалисидә уйғурларниң қәдимдин тартип шәкилләнгән әнәниви өрп-адәтлириниң хитай һөкүмитиниң өлчәмлири бойичә таразиға селиниватқанлиқини баян қилип, "тәшвиқатлардики логика бойичә, мән билән һелиқи уйғур достумниң тамакимизни мәсчит алдида йошуруп өтүп кетишимиз дини радикаллиқниң аламити, тамақтин кейин дуаға қол көтүрүшимиз, өз-ара саламлашқанда әрәбчә ‹әссаламуәләйкум әләйкум' дейишимиз болса динсизлиқниң‹секуларизим' ниң аҗизлиқиниң намайәндиси болуп һесаблиниду. Җамаәт ичидики яки өй ичидики һәр бир һәрикитиңиз мана мушу хил логика бойичә шифирлаштурулған. Бундақ әһвалда кимгә ишинип-кимгә ишәнмәсликни билиш интайин қейин. Кимниң әтә қолға елинип, достлири яки аилиси һәққидә учур беришкә мәҗбурлинидиғанлиқи ениқ әмәс. Бу йәрдә сиз йөлинидиған адаләт йоқ. Гунаһни чаплаш асан,бирақ униңдин қечиш имкансиз. Йеқинда бир уйғур достум өзиниң ата-анисидин әнсирәватқанлиқини ейтти. Әһвалдин қариғанда хитай һөкүмити һазир һәммила кишини нишанға алғандәк қилиду. Буниң вақитлиқ бир боран-чапқунлуқи яки узун муддәтлик бир сиясәтликини билмәймән. Әмма буниң чидиғусиз икәнлики ениқ. Бирақ компартийә үчүн бу анчә муһим болмиса керәк" дәп хуласә қилған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт